Riflessjoni tat-Tifkira tal-Ewwel Gwerra Dinjija: tagħlimiet meħuda

Fis-27 ta’ Novembru 2018, Dar l-Istorja Ewropea organizzat dibattitu dwar is-sinifikat, ir-rilevanza u l-impatt taċ-ċentinarju tal-Ewwel Gwerra Dinjija. Il-Mużew stieden kelliema li jirrappreżentaw oqsma differenti tal-istorja pubblika u t-tifkira li kienu involuti b’mod attiv maċ-ċentinarju.

Dan l-avveniment offra riflessjoni miftuħa u rikka dwar il-kisbiet u l-isfidi li dehru matul iċ-ċentinarju tal-WI fl-2014–2018. B’mod aktar ġenerali, dan għen biex wieħed jaħseb dwar proċessi ta’ ħidma madwar dawk il-mumenti u temi ewlenin li fil-fatt jimmobilizzaw lin-nies u lill-organizzazzjonijiet li jaħdmu mal-istorja. Id-diskussjoni kienet inċentiv biex jiġi vvalutat kif l-aħjar jiġu pprovduti oqfsa istituzzjonali li jgħaqqdu lill-Ewropej, jappoġġaw ir-riċerka kif ukoll l-involviment pubbliku u joħolqu spazju ċiviku biex jibbilanċjaw l-aġendi ta’ tifkira nazzjonali u Ewropej, permezz ta’ inizjattivi bħall-programm ta’ Tifkira Ewropea mmexxi mill-Kummissjoni Ewropea, jew Dar l-Istorja Ewropea, proġett taħt l-awspiċji tal-Parlament Ewropew.

John Hportable, storiku fl-Università ta’ Dublin, iddiskuta r-relazzjoni bejn il-memorja u l-istorja, u kif dak l-avveniment ta’ memorja (terminu maħluq minn Jay Winter) jista’ jiġi analizzat fil-perspettiva tiegħu.

Chantal Kesteloot, storiku pubbliku fis-CEGESOMA, iddiskuta r-rwol tal-awtorità pubblika u tas-soċjetà inġenerali fl-investiment, jew fil-fatt għamel sena għat-tifkira. Virginia Crompton, imprenditur kulturali ġurnalistiku f’Ideat Kbar, ikkondividiet xi wħud mill-isforzi ta’ involviment tal-komunità inklużivi li wasslet biex iċ-ċentinarju astratt altrimenti jagħmel aktar sinifikanti għaċ-ċittadini u t-tfal. Kieran Burns, kuratur f’Dar l-Istorja Ewropea, elabora dwar l-esibizzjoni tal-mużew dwar l-Ewwel Gwerra Dinjija, li tirrakkonta storja transnazzjonali li tikkontribwixxi għat-tfittxija għal narrattiva Ewropea.

Dan ir-rapport qasir jenfasizza għadd ta’ temi u għarfien sinifikanti li l-kelliema u l-parteċipanti qasmu matul id-diskussjoni li mmoderajt.

Ċentinarju jappoġġa riċerka storika ġdida

Fil-Belġju, iżda dan jista’ jibqa’ validu madwar l-Ewropa, il-mitt sena għenu biex il-fokus tar-riċerka ulterjuri jitmexxa mit-Tieni Gwerra Dinjija għall-WWI, u stimula approċċi ġodda għall-istorja tal-WWI. Pereżempju, ħarsa lejn wara l-gwerra, jew kunsiderazzjoni mill-ġdid ta’ approċċ deterministiku wisq għas-snin 1920. Strutturalment, ġew offruti aktar mezzi finanzjarji lil ġenerazzjoni ġdida ta’ riċerkaturi żgħażagħ. Madankollu, hemm ukoll sens ta’ opportunitajiet mitlufa biex wieħed jidħol aktar fil-fond fi storja mħabbla, globali u diffiċli b’rabta mad-dimensjonijiet kolonjali. Id-dibattitu dwar jekk l-IWI għandhiex titqies bħala gwerra “Ewropea”, li laqtet lid-dinja fiha permezz tar-rabtiet ta’ Empires Ewropej, ġie żviluppat u żgur li se jkompli hekk kif l-istoriċi jfittxu aktar u aktar biex juru l-interdipendenzi u l-istrutturi globali. Min-naħa l-oħra, madankollu, l-istorja kulturali, soċjali u personali sabu triqithom fuq quddiem nett tar-riċerka popolari, b’mod partikolari permezz tal-lenti ta’ gruppi emarġinati, bħall-korp tax-xogħol fil-proġett Ideat Kbar, li jifforma konnessjonijiet siewja bejn l-istorja u l-memorja. Aktar perspettivi għandhom jiġu apprezzati, pereżempju għall-impatt tal-gwerra fuq l-Imperu Ottoman u r-reġjun usa’, jew iż-żieda fil-faxxiżmu nnifsu. Jew l-esperjenzi kolonjali u l-istorja (u l-memorja) tad-diżabilitajiet tal-midruba tal-gwerra. Fil-qosor, jidher daqslikieku ċ-ċentinarju sempliċement xerred il-wiċċ tal-oqsma ta’ riċerka futuri.

L-appoġġ għall-parteċipazzjoni pubblika — u jmiss tifkira ċivika transnazzjonali?

Meta wieħed jaħseb dwar il-kommemorazzjoni, l-ewwel ħaġa li tiġi f’moħħha hija xi tip ta’ parata uffiċjali prodotta bit-televiżjoni, bit-tqegħid ta’ fjuri u diskorsi riflettivi solenni mill-Kapijiet ta’ Stat. U iva, dan seħħ ukoll fiċ-ċentinarju attwali, kemm fl-areni nazzjonali kif ukoll f’dawk internazzjonali. Madankollu, din id-darba, il-pubbliku żdied aktar, u ħa sehem f’ħafna attivitajiet., il-kollezzjoni tal-Europeana hija eżempju tajjeb — li fih in-nies ordinarji ġew mistiedna jkollhom il-punti tagħhom ta’ żmien il-gwerra u l-istejjer relatati jiġu inklużi għal dejjem fil-kollezzjonijiet diġitali tal-Ewropa. Jew #playforpeace, fejn mużiċisti madwar id-dinja rreġistraw b’mod konġunt ġieħ kommemorattiv lill-armistist. Min fil-fatt huwa s-sid ta’ tifkira? Għadha prerogattiva tal-Istat li jimmarka mumenti ewlenin f’ħajtu, jew qed isir dejjem aktar demokratizzat? U jekk iva, il-mod kif dan il-proċess jiżviluppa b’mod inklużiv biżżejjed għall-membri kollha tas-soċjetà? Ġew żviluppati ideat innovattivi ta’ involviment fil-kuntest taċ-ċentinarju u l-effetti tagħhom għandhom jiġu studjati u kondiviżi aktar. Żomm f’moħħok li l-mitt sena tal-Ewwel Gwerra Dinjija kienet unika għaliex kienet għadha kommemorazzjoni b’ “mess ħaj” jiġifieri sinifikat personali għall-ġenerazzjonijiet ħajjin matul l-istorja reċenti tal-familja tagħhom.

Iċ-ċentinarju poġġa mużewijiet fi spazju internazzjonali u lokali ta’ memorja

Il-kollezzjoni ta’ Dar l-Istorja Ewropea u l-iżvilupp tal-wirjiet li seħħew eżattament matul il-kommemorazzjonijiet, ibbenefikaw mill-interess mifrux għas-suġġett. Mużewijiet lokali u nazzjonali f’Rovereto, Budapest, Ypres, u oħrajn, li sellfu oġġetti, urew interess kbir għan-narrattiva transnazzjonali li qed tinbena minn Dar l-Istorja Ewropea. Mużewijiet ġodda ppreżentaw esperjenzi lokali, jew approċċi ġodda fil-mużewijiet, bħall-Mużew fil-Qasam tal-Fjandri f’Ypres li pprovda eżempju sabiħ ta’ mużew postnazzjonali. Dan poġġa enfasi ġdida fuq il-front bħala spazju multikulturali, li jmur lil hinn mill-idea ta’ “mejtin tagħna”. Dibattitu li jkompli huwa r-rwol tat-turiżmu u forom oħra ta’ żjarat popolari f’siti. In-naħa konsumerista tal-kommemorazzjoni tista’ tkun element li jeħtieġ aktar diskussjoni.

Nistabbilixxu r-realtajiet politiċi attwali

Filwaqt li r-riċerkaturi, l-edukaturi u l-prattikanti ġabu sens ċiviku u/jew internazzjonali ġdid biex jirriflettu l-orruri tal-WWI, mhuwiex ċar x’passi ttieħdu politikament f’dan il-kuntest. Minn naħa rajna kommemorazzjonijiet konġunti bħala għodda ta’ diplomazija kulturali. Il-mexxejja liberali fittxew li jivvalutaw pubblikament il-progress li għamlet l-Ewropa tal-lum mill-vjolenza tal-passat, jew saħansitra warrbu n-naħa negattiva tan-nazzjonaliżmu, kif għamel il-President Macron fid-diskors tiegħu f’Novembru 2018. Iżda hemm żviluppi oħra wkoll. Qafas ta’ memorja tal-Ewropa Ċentrali tal-Lvant ivarja ħafna minn dak tal-Ewropa tal-Punent, li jidher li ddomina l-aġenda Ewropea ġenerali. Fil-fatt, wieħed jista’ jargumenta li ħafna ċentenarji waslu biex jissawru bħala pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant, li se jkunu qed ifittxu li jikkommemoraw l-indipendenza tal-intergwerra tagħhom. Imbagħad tqum il-mistoqsija jekk daqshekk storja qed issir f’dati kommemorattivi u madwarhom, dan jindika nuqqas usa’ ta’ viżjonijiet politiċi jew ideali llum?

L-Ewropa għandha programm ta’ Tifkira Ewropea mmexxi mill-Kummissjoni Ewropea, li fil-fatt jimmobilizza n-nies u l-organizzazzjonijiet li jaħdmu bl-istorja lejn ċerti mumenti u temi ewlenin. Peress li d-deskrizzjoni tal-futur ta’ dan il-programm wara l-2020 hija mistennija li titfaċċa fis-sena li ġejja, jista’ jkun għaqli li ssir riflessjoni dwar il-kisbiet u l-isfidi li dehru matul iċ-ċentinarju tal-WI fl-2014–2018. Abbażi ta’ dan nistgħu nivvalutaw kif l-aħjar nipprovdu qafas istituzzjonali li jgħaqqad lill-Ewropej, jappoġġa r-riċerka kif ukoll l-involviment pubbliku u joħloq spazju ċiviku biex jibbilanċja l-aġendi ta’ tifkira nazzjonali u Ewropej.