Il-proġett “Rifjut. 23 ta’ Awwissu "għandha l-għan li tenfasizza l-memorji tal-vittmi għar-reġimi totalitarji permezz ta’ stejjer individwali. Fiha ħames films u ħames bijografiji ta’ persuni minn pajjiżi differenti bi sfondi differenti. Il-proġett huwa organizzat min-Netwerk Ewropew ta’ Tifkira u Solidarjetà, f’kooperazzjoni mal-Istitut Pollakk fi Brussell, maċ-Ċentru Ċek Brussell, l-Istitut Balassi fi Brussell u Dar l-Istorja Ewropea bħala sħab.
Fit-23 ta’ Awwissu, fl-anniversarju tal-Patt Molotov-Ribbentrop, ġie osservat il-Jum Ewropew ta’ Tifkira għall-Vittmi tar-Reġimi Totalitarji. Kien f’dak il-jum fl-1939 li ftehim bejn il-Ġermanja Nazista u l-Unjoni Sovjetika fetaħ ix-xatba għat-Tieni Gwerra Dinjija u kull tip ta’ vjolenza totalitarja: mill-migrazzjoni furzata sax-xogħol tal-iskjavi u d-delitti tal-gwerra għal ġenoċidju, inkluż avveniment bla preċedent fl-istorja dinjija — l-Olokawst.
It-23 ta’ Awwissu ġġib lura l-memorja ta’ miljuni ta’ dawk li sfaw vittmi ta’ reġimi totalitarji, inklużi l-priġunieri ta’ kampijiet ta’ konċentrament Nazisti, kampijiet tal-mewt, gulags Sovjetiċi u ħabsijiet Stalinisti. Permezz tal-kultivazzjoni tal-memorja tal-vittmi tan-Naziżmu, l-Istaliniżmu u l-ideoloġiji totalitarji l-oħra kollha, aħna nistinkaw biex nuru lill-vittmi mhux bħala kollettiv anonimu, iżda individwi bl-istejjer u d-destin distintivi tagħhom stess.
Il-film: https://youtu.be/Ncou5M6uqVw
Kazimierz Moczarski twieled f’Varsavja fl-1907. Huwa ggradwa b’lawrja fil-Liġi mill-Università ta’ Varsavja fl-1932, wara li għadda minn servizz militari. Wara li kompla l-istudji tiegħu fl-Iskola tal-Ġurnaliżmu tal-Università, Moczarski mar Pariġi biex jistudja d-dritt internazzjonali fl-Institut des Hautes Études Internationales għal sentejn. Aktar tard, ħadem fil-Ministeru tal-Affarijiet Soċjali li jittratta l-leġiżlazzjoni li tikkonċerna l-kundizzjonijiet tax-xogħol.
Matul l-okkupazzjoni Ġermaniża, Moczarski kien membru attiv tal-Armata Interna, li ħadem fil-Bureau tal-Informazzjoni u l-Propaganda bħala kap tad-Diviżjoni tal-Investigazzjoni fir-Reżistenza. Waħda mill-azzjonijiet li organizza kienet li f’Ġunju 1944 ħa f’idejh tużżana priġunier minn sptar armat. Matul ir-Rewwixta ta’ Varsavja, huwa kien inkarigat minn wieħed mill-erba’ stazzjonijiet tar-radju li stabbilixxa huwa stess, kif ukoll sar l-editur ta’ Wiadomości Powstańcze (Aħbarijiet tar-ribelli — il-gazzetta ta’ kuljum tar-Rewwixta). Huwa ngħata s-Salib tad-Deheb tal-Mertu għall-attività tiegħu dak iż-żmien. Wara l-qerda totali ta’ Varsavja mill-Ġermaniżi, Moczarski reġa’ attiva ċ-ċentri ta’ informazzjoni u propaganda tal-Armata Domestika fi Krakovja u Częstochowa.
F’Awwissu 1945, Moczarski ġie arrestat mill-awtoritajiet komunisti l-ġodda li nedew kampanja li tfittex li teqred l-oppożizzjoni potenzjali kollha. Fl-1946, Moczarski ġie kkundannat għal għaxar snin ħabs, u aktar tard tnaqqas għal ħames snin. Fl-1949, fl-eqqel tal-Istaliniżmu, beda ċiklu ġdid ta’ interrogazzjonijiet kontra Moczarski u fl-aħħar ġie kkundannat għall-mewt fl-1952. F’ittra lill-qorti, Moczarski jelenka 49 metodu ta’ tortura użati kontrih. Il-konfinament tiegħu mal-kmandant Ġermaniż tal-SS Jürgen Stroop matul dak il-perjodu kien wieħed mill-metodi applikati mill-oppressur tiegħu li ppruvaw ineħħu r-rieda tiegħu. F’ Konverżazzjonijiet ma’ Eżekuttivi, Moczarski jsemmi l-mixi ta’ Stroop, pakketti mid-dar, librerija personali u d-dritt li jirċievi u jibgħat ittri, il-privileġġi kollha miċħuda lilu. Wara l-mewt ta’ Stalin fl-1953, is-sentenza ta’ Moczarski nbidlet għal għomor il-ħabs, iżda ma ġiex infurmat b’dan għal sentejn u nofs oħra.
F’April 1956, Moczarski nħeles wara li qatta’ ħdax-il sena ħabs u eżonera sitt xhur wara. Wara l-ħelsien tiegħu, Moczarski ħadem bħala ġurnalist għal ħafna snin. Huwa uża wkoll b’mod amikevoli l-marġnijiet tal-libertà disponibbli biex jiddefendi diversi kawżi soċjali. Fl-1968, tneħħa mill-impjieg tiegħu meta tkellem biex jiddefendi l-kollegi Lhud tiegħu fiż-żmien meta l-Partit Komunista organizza puritajiet anti-Semitiċi.
Kazimierz Moczarski miet fl-1975.
Il-poeta famuż Pollakk Zbigniew Herbert iddedika l-poeżija tiegħu “Co widziałem” (X’rajt) lil Kazimierz Moczarski. (via l-Fondazzjoni Kazimierz u Zofia Moczarski)
Il-film: https://youtu.be/D8qlbH84ohE
Milada Horáková twieled fi Praga fl-1901. Missierha kellu fabbrika tal-lapes. Hija marret fi skola sekondarja fi Praga matul l-Ewwel Gwerra Dinjija u mbagħad bdiet studji fil-fakultà tal-liġi tal-Università ta’ Charles, eżattament tliet snin wara t-twelid tar-Repubblika Ċekoslovakka. Iggradwat fl-1926 u saret direttur tad-dipartiment tal-benessri tal-Kunsill tal-Belt ta’ Praga. Hija ngħaqdet mal-Partit Soċjalista Nazzjonali Ċekoslovakk fiċ-ċentru tax-xellug fl-istess sena. Minn dak iż-żmien’ l hawn, hija kienet ukoll membru attiv ta’ diversi gruppi li jiffukaw fuq iż-żgħażagħ u d-drittijiet tan-nisa.
Ladarba bdiet l-okkupazzjoni taċ-Ċekoslovakkja fl-1939, Milada Horáková u żewġha Bohuslav Horák ingħaqdu mal-moviment ta’ reżistenza u t-tnejn ġew arrestati mill-Gestapo fl-1940. Horáková ntbagħat il-ħabs fil-ħabsijiet ta’ Gestapo Pankrác u Little Fortress Terezín. Fl-1944, hija ġiet ikkundannata għal tmien snin ħabs. Sussegwentement intbagħtet fil-kamp ta’ konċentrament ta’ Ainach qrib Munich, liberat mill-forzi Alleati f’Mejju 1945, imbagħad irritornat minnufih lejn Praga.
Horáková reġgħet ingħaqdet mal-Partit Soċjalista Nazzjonali u saret Membru tal-Parlament, sal-akkwiżizzjoni tal-poter komunista fi Frar 1948, meta rriżenjat mill-pożizzjoni tagħha. Dalwaqt, hija kienet involuta fi sforzi biex terġa’ tiġi stabbilita d-demokrazija flimkien ma’ eks membri oħra tal-Partit Soċjalista Nazzjonali.
Milada Horáková ġiet arrestata mill-pulizija sigrieta komunista f’Settembru 1949, flimkien ma’ ħafna ex membri oħra ta’ partiti politiċi mhux komunisti, u bl-għajnuna ta’ żewġ “konsulenti” Sovjetiċi ppreparaw każ kontrihom. Għalkemm kienet imġiegħla tammetti xi wħud mill-allegati “reati”, hija ppruvat tiddefendi lilha nnifisha b’kuraġġ u lill-kokonvenuti tagħha matul il-proċess. Il-proċess ta’ Milada Horáková u tnax oħra beda fl-31 ta’ Mejju 1950. Dan kien proċess turistiku, ibbażat fuq dawk Sovjetiċi li saru matul it-tindif ta’ Stalin tas-snin 1930. Fit-8 ta’ Ġunju 1950, Horáková u tlieta mill-kokonvenuti tagħha ġew ikkundannati għall-mewt. Minkejja s-sejħiet għal klemenza minn persuni bħal Winston Churchill u Albert Einstein, il-President Ċekoslovakk Klement Gottwald ikkonferma s-sentenzi tagħhom.
Fl-ittra finali lil bintha ta’ sittax-il sena qabel l-eżekuzzjoni, kitbet: “Meta tirrealizza li xi ħaġa hija ġusta u vera, mela tkun riżoluta daqs kemm tkun tista’ tmut għaliha.” Fis-27 ta’ Ġunju 1950 filgħodu, Milada Horáková ġiet eżegwita permezz ta’ dendil. Fi proċessi sussegwenti bbażati fuq l-istess mudell, aktar minn sitt mitt persuna ġew ikkundannati fil-pajjiż kollu, inkluż għaxra li rċevew sentenzi tal-mewt.
Matul ir-Rebbiegħa ta’ Praga fl-1968, hija u l-kokonvenuti tagħha ġew eżonerati. Minħabba l-invażjoni tal-Patt ta’ Varsavja ta’ Awwissu 1968, il-proċess ta’ eżonerazzjoni ma tlestiex. Fl-aħħar nett, sena wara r-Rivoluzzjoni tal-Velvet tal-1989, Milada Horáková ġiet eżonerata mill-akkużi. Fl-1991, hija ngħatat wara li ngħatat id-Digriet T. G. Masaryk, l-Ewwel Klassi mill-President Václav Havel. (permezz tar-Radju Ċek)
Il-film: https://youtu.be/OA7WBoiW1Eg
Filwaqt li kien għadu tifel, Péter Mansfeld ħa sehem fir-rivoluzzjoni Ungeriża tal-1956 f’Budapest. Huwa ngħaqad mal-unità ribelli ta’ János Szabó fil-Pjazza Széna f’Buda, wieħed mill-aktar punti b’saħħithom ta’ reżistenza tal-Gwardja Nazzjonali ribelli. Huwa aġixxa bħala messaġġier bejn diversi unitajiet ribelli, ittrasporta fuljetti kif ukoll granati u armi xi drabi, u kkonsenja drogi mill-Isptar ta’ Margaret.
Ir-ripressjoni u t-terrur dejjem akbar mill-komunisti f’Diċembru 1956 u Jannar 1957 wasslu għal eżekuzzjonijiet tal-massa ta’ ribelli Ungeriżi u deportazzjoni lejn kampijiet tax-xogħol u ħabsijiet. Ir-ripressjoni affettwat ukoll ir-ribelli magħrufa minn Mansfeld mill-Pjazza Széna, li ħafna minnhom ġew imdendla. Ftit wara, Mansfeld ġie arrestat. Mansfeld kellu l-intenzjoni li jeħles lilu nnifsu mill-ħabs bil-forza, kif ukoll li jerġa’ jagħti l-ħajja lir-rivoluzzjoni. Huwa fforma grupp li wettaq diversi kampanji fl-1958, fost l-oħrajn, il-ħtif u d-diżarm ta’ milizzja li għassa ż-żona tal-ambaxxata Awstrijaka.
Fi Frar 1958, Mansfeld ġie arrestat flimkien ma’ erbgħa mill-komeri tiegħu. Il-kundizzjonijiet fil-ħabs kienu eċċezzjonalment diffiċli. Is-subien ġew interrogati billejl u miżmuma f’ċelloli żgħar skuri. Péter, madankollu, żamm il-kuraġġ u spirtu b’saħħtu. Il-Prosekutur sejjaħ lit-tifel “traitor tal-klassi” u kontrorivoluzzjonarju, u appella għall-piena massima.
Fl-21 ta’ Novembru 1958, Mansfeld ingħatat sentenza ta’ għomor il-ħabs. Madankollu, il-Qorti tal-Poplu f’Budapest żiedet is-sentenza fid-19 ta’ Marzu 1959. Il-piena kienet il-mewt. Péter Mansfeld ġie mdendel filgħodu fl-21 ta’ Marzu bilkemm fl-età ta’ 18-il sena.
Il-film: https://youtu.be/yeeFO0Ywd1w
Mala (Mally) Zimetbaum twieled fi Brzesk (il-Polonja) fl-1918. Fl-aħħar tas-snin 1920 hija emigrat flimkien mal-familja tagħha lejn Antwerp (il-Belġju). F’Settembru 1942 ġiet arrestata waqt roundup ta’ Lhud fl-istazzjon ċentrali f’Antwerp. Erbat ijiem wara sabet ruħha f’vettura tat-trasport lejn il-kamp ta’ konċentrament ta’ Auschwitz, u waslet hemm fis-17 ta’ Settembru. Matul proċess ta’ selezzjoni fir-rampa tad-dħul intbagħtet fil-kamp ta’ Birkenau, fejn irċeviet in-numru 19880. Minħabba l-għarfien tagħha ta’ diversi lingwi, hija ġiet ingaġġata fil-kamp tan-nisa bħala interpretu u messaġġier.
Fir-rebbiegħa tal-1940, Edward (EDEK) Galiński ġie arrestat minn fost grupp ta’ studenti tal-iskola medja matul il-kampanja “AB” diretta lejn l-intelligentsia Pollakka. Fl-14 ta’ Ġunju 1940, huwa nġieb f’Auschwitz fl-ewwel trasport ta’ priġunieri politiċi Pollakki. Matul il-proċess ta’ reġistrazzjoni huwa rċieva n-numru 531. Fil-kamp ħadem, fost l-oħrajn, fix-xogħlijiet tal-ħadid u f’tim ta’ bennejja, l-ewwel fil-kamp tad-dar, imbagħad f’Birkenau.
L-EDEK Galiński u Mala Zimetbaum, fit-twettiq ta’ dmirijiethom, kellhom il-libertà relattiva li jiċċaqilqu madwar il-kamp. Huma ltaqgħu ma’ xulxin fil-bidu tal-1943 u l-1944 u waqgħu fl-imħabba. Galiński inizjalment ippjana li jaħrab mal-ħabib tiegħu, Wisław Kielar. Ilbes f’uniformi tal-SS huwa kellu jeskorta lill-ħabib tiegħu biex jaħdem. Huwa wkoll irċieva uniformi u pistol mill-ex Kommandoführer tax-xogħlijiet tal-ħadid, SS-Rottenführer Edward Lubusch. Madankollu, wara li ltaqa’ ma’ Mala Zimetbaum, xtaqha wkoll taħrab mill-kamp. Fl-aħħar mill-aħħar, Kielar irtira mill-pjan ta’ ħruġ biex jgħin lill-par matul it-tentattiv tagħhom.
Fl-24 ta’ Ġunju 1944, Galiński stenna għal Mala Zimetbaum fl-uniformi SS tiegħu fil-post miftiehem tagħhom. Billi użaw pass vojt għall-irġiel tal-SS li Mala stole u ffalsifikaw, kienu kapaċi joħorġu barra l-cordon kbir ta’ lqugħ. Madankollu, wara ġimagħtejn, huma ltaqgħu ma’ pattulja Ġermaniża. Il-mara ġiet detenuta. Galiński seta’ jaħrab għax irnexxielu jaħbi fl-aħħar mument. Madankollu, huwa ħareġ mill-moħbi u mill-konsenja volontarja lill-Ġermaniżi sabiex ikun mal-maħbuba tiegħu.
Huma ġew ikkundannati għall-mewt wara investigazzjoni twila u brutali li naqset milli tislet informazzjoni mingħandhom dwar dawk li għenuhom jaħarbu. Edward Galiński tpoġġiet fil-kamp tal-irġiel f’Birkenau. Mala Zimetbaum qatgħet il-polz tagħha matul l-eżekuzzjoni. Wara, hija ġiet ittrasportata lejn il-krematorju u probabbilment mietet fi triqitha minn telf ta’ demm, jew ġiet sparata.
Il-film: https://youtu.be/aMsOzImJnz0
Juliana Zarchi twieldet f’Kaunas (il-Litwanja) fl-1938 f’familja b’ġenituri ta’ nazzjonalitajiet differenti. Missierha, il-Litwan ta’ oriġini Lhudija, Dr Mausha (Mauša) Zarchi ltaqa’ mal-mara futura tiegħu, Gerta Urchs, filwaqt li ħadem f’Düsseldorf (il-Ġermanja). Peress li ma setgħux jiżżewġu fit-Tielet Reich minħabba leġiżlazzjoni razzista Nazista, fl-1934 Gerta kkonverta għall-Ġudaiżmu u żżewweġ lil Mausha fil-Litwanja, u b’hekk irċieva ċittadinanza Litwana. Zarchis kompla jgħix fil-Ġermanja sal-1937, meta l-permess tax-xogħol ta’ Mausha ma ġiex estiż. Huma ddeċidew li jistabbilixxu ruħhom fil-Litwanja.
Fl-1939 faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija. Il-Litwanja ġiet annessa dalwaqt mill-Unjoni Sovjetika, u mbagħad, meta t-Tielet Reich xtaqet fuq l-alleat preċedenti tagħha u attakkat l-Unjoni Sovjetika fl-1941, il-pajjiż kien okkupat min-Nazisti. Dan huwa meta Dr Zarchi ddeċieda li jipprova jaħrab mil-Lvant peress li assuma lit-tifla tiegħu li tħares lejn l-Arjana u l-mara tiegħu kien ikollha possibbiltajiet aħjar ta’ sopravivenza jekk jitlaq. Inqatel mill-Einsatzgruppen, fatt li l-qraba tiegħu tgħallmu biss wara t-tmiem tal-gwerra.
Minħabba l-wirt Lhudi tagħha, bilkemm fl-età ta’ tliet snin, Juliana ntbagħtet fil-getto ta’ Kaunas u ġiet imġiegħla tibqa’ hemm għal diversi xhur. Hija ġiet ittraffikata bl-għajnuna ta’ konoxxenza tal-familja, Pranas Vocelka. Peress li ommha beżgħet li twelidha, Juliana qattgħet kważi l-perjodu kollu ta’ okkupazzjoni Ġermaniża moħbija f’darha fil-kċina jew f’kamra żgħira maġenbha (fl-aħħar nett biss, hija ttieħdet f’Carmelite sisters).
Hekk kif l-armata Sovjetika reġgħet daħlet fil-Litwanja, Gerta ttamat li ma jibqax ikollha tibża’ għal ħajtha. Minflok, it-tnejn ġew deportati lejn it-Taġikistan fl-Asja Ċentrali bħala parti minn tindif ta’ Ġermaniżi etniċi. Dawn ġew stigmatizzati min-nies tal-lokal bħala “Faxxisti” u kienu mġiegħla jgħixu u jaħdmu f’kundizzjonijiet terribbli. Filwaqt li r-repressjonijiet naqsu wara l-mewt ta’ Stalin, l-eżilju għal Juliana u Gerta ntemm biss fil-bidu tas-snin 1960. Juliana reġgħet lura l-Litwanja fl-1962. Hija stabbiliet ruħha u bdiet tgħallem il-Ġermaniż fl-Università Vytautas Magnus f’Kaunas (xtaqet tistudja l-mediċina, iżda ġiet miċħuda l-possibbiltà minħabba li kienet deportarja). Gerta ngħaqdet ma’ bintha sena wara. Il-ħajja kollha tagħha, hija ppruvat tirritorna f’Düsseldorf, iżda qatt ma tħalliet titlaq mill-USSR. Hija mietet f’Kaunas fl-1991.
Illum, Juliana tgħix f’Kaunas u hija membru tal-komunità Lhudija hemmhekk. Hija tivvjaġġa regolarment u tagħti taħditiet dwar l-esperjenza tagħha u tal-familja tagħha taż-żewġ dittatorjati.
