Pamiętaj 23 sierpnia – Memories of Totalitarian Regimes (pamięć o reżimach totalitarnych)

Film: https://youtu.be/Ncou5M6uqVw

Kazimierz Moczarski urodził się w 1907 r. w Warszawie. Ukończył studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim w 1932 r., po ukończeniu służby wojskowej. Po ukończeniu studiów w Szkole Dziennikarstwa Uniwersytetu Moczarski przez dwa lata udał się do Paryża, aby studiować prawo międzynarodowe w Institut des Hautes Études Internationales. Następnie pracował w Ministerstwie Spraw Społecznych nad prawodawstwem dotyczącym warunków pracy.

Podczas niemieckiej okupacji Moczarski był aktywnym członkiem Armii Wewnętrznej i pracował w Biurze Informacji i Propagandzie jako szef Wydziału Dochodzeniowego w Oporu. Jednym z działań, które zorganizował, było przejęcie w czerwcu 1944 r. kilkunastu więźniów ze szpitala uzbrojonego. W czasie powstania Warszawy odpowiadał za jedną z czterech stacji radiowych, które sam utworzył, a także został redaktorem Wiadomości Powstańcze (coraz bardziej rażące wiadomości – dziennik powstania). Przyznano mu wówczas złoty Krzyż Zasługi za swoją działalność. Po całkowitym zniszczeniu Warszawy przez Niemców Moczarski ponownie aktywował centra informacyjne i propagandowe Armii Wewnętrznej w Krakowie i Częstochowie.

W sierpniu 1945 r. Moczarski został aresztowany przez nowe władze komunistyczne, które rozpoczęły kampanię mającą na celu wyeliminowanie wszelkiej potencjalnej opozycji. W 1946 r. Moczarski został skazany na dziesięć lat więzienia, a następnie do pięciu lat. W 1949 r. na wysokości stalinizmu rozpoczęła się nowa runda przesłuchań przeciwko Moczarskiemu, a w 1952 r. został skazany na karę śmierci. W piśmie skierowanym do sądu Moczarski wymienia 49 stosowanych wobec niego metod tortur. Jego uwięzienie z niemieckim dowódcą SS Jürgenem Stroopem w tym okresie było jedną z metod stosowanych przez jego opresorów próbujących przerwać jego wolę. W Konwersjach z Wykonawcą Moczarski wspomina o chodach Stroopa, paczkach z domu, bibliotece osobistej, prawie do odbierania i wysyłania listów, o wszelkich nieprzyznanych mu przywilejach. Po śmierci Stalina w 1953 r. wyrok Moczarski został przeniesiony na karę dożywotniego pozbawienia wolności, ale nie został o tym poinformowany przez kolejne dwa i pół roku.

W kwietniu 1956 r. Moczarski został zwolniony po jedenastu latach więzienia, a sześć miesięcy później został zwolniony z więzienia. Po uwolnieniu Moczarski przez wiele lat pracował jako dziennikarz. Wykorzystał również marginesy swobody, aby bronić różnych przyczyn społecznych. W 1968 r. został usunięty z pracy, gdy wypowiadał się w obronie swoich kolegów żydowskich w czasie, gdy Partia Komunistyczna stosowała antysemickie czyny.

Kazimierz Moczarski zmarł w 1975 r.

Słynny polski poet Zbigniew Herbert poświęcił swój wiersz „Co widziałem” (co byłem świadkiem) Kazimierzowi Moczarskiemu. (za pośrednictwem Fundacji Kazimierz i Zofia Moczarski)

Film: https://youtu.be/D8qlbH84ohE

Milada Horáková urodziła się w 1901 r. w Pradze. Jej ojciec był właścicielem fabryki ołówków. W czasie pierwszej wojny światowej uczęszczała do szkoły średniej w Pradze, a następnie rozpoczęła studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Karola dokładnie trzy lata po urodzeniu Republiki Czechosłowackiej. W 1926 r. ukończyła studia i została dyrektorką wydziału opieki społecznej w Radzie Miasta Pragi. W tym samym roku przystąpiła do centrolewicowej czechosłowackiej Narodowej Partii Socjalistycznej. Od tego czasu była również aktywnym członkiem różnych grup zajmujących się młodzieżą i prawami kobiet.

Po rozpoczęciu okupacji Czechosłowacji w 1939 r. Milada Horáková i jej mąż Bohuslav Horák dołączyli do ruchu oporu i zostali zatrzymani przez Gestapo w 1940 r. Horáková została uwięziona w więzieniach Gestapo Pankrác i Little Fortress Terezín. W 1944 r. została skazana na osiem lat pozbawienia wolności. Następnie wysłano ją do obozu koncentracyjnego w Ainach w pobliżu Monachium, wyzwolonego przez siły zbrojne w maju 1945 r., a następnie szybko powróciła do Pragi.

Horáková ponownie przystąpiła do Narodowej Partii Socjalistycznej i została posłem do parlamentu do czasu przejęcia władzy komunistycznej w lutym 1948 r., kiedy to zrezygnowała ze stanowiska. Wkrótce uczestniczyła w wysiłkach na rzecz przywrócenia demokracji wraz z innymi byłymi członkami Narodowej Partii Socjalistycznej.

Milada Horáková została aresztowana przez komunistyczną tajną policję we wrześniu 1949 r. wraz z wieloma innymi byłymi członkami niekomunistycznych partii politycznych oraz z pomocą dwóch radzieckich „doradców” zajmujących się przygotowaniem przeciwko nim sprawy. Chociaż była zmuszona do przyznania się do niektórych domniemanych „przestępstw”, próbowała odważnie bronić siebie i współoskarżonych podczas procesu. Proces Milada Horákovej i dwunastu innych osób rozpoczął się 31 maja 1950 r. Był to proces pokazowy, oparty na sowieckich odchodach Stalina z lat 30. XX wieku. W dniu 8 czerwca 1950 r. Horáková i trzej jej współoskarżeni zostali skazani na karę śmierci. Pomimo apeli o ułaskawienie takich osób, jak Winston Churchill i Albert Einstein, prezydent Czechosłowacki Klement Gottwald potwierdził swoje wyroki.

W ostatnim piśmie do szesnastoletniej córki przed egzekucją składająca petycję napisała: „Gdy zdajesz sobie sprawę z tego, że coś jest sprawiedliwe i prawdziwe, będziesz zmusić się do śmierci”. W dniu 27 czerwca 1950 r. rano Miada Horáková została stracona przez powieszenie. W kolejnych procesach opartych na tym samym modelu w całym kraju skazano ponad sześćset osób, w tym dziesięć skazanych na karę śmierci.

Podczas praskiej wiosny w 1968 r. składająca petycję i jej współoskarżeni zostali zwolnieni z odpowiedzialności. W związku z inwazją na pakt warszawski z sierpnia 1968 r. proces zwolnienia z odpowiedzialności nie został zakończony. Wreszcie rok po aksamitnej rewolucji w 1989 r. Milada Horáková została zwolniona z zarzutów. W 1991 r. prezydent Václav Havel pośmiertnie przyznał jej T. G. Masaryk Order, pierwszą klasę. (za pośrednictwem czeskiego radia)

Film: https://youtu.be/OA7WBoiW1Eg   

Jako dziecko Péter Mansfeld uczestniczył w węgierskiej rewolucji z 1956 r. w Budapeszcie. Dołączył do oddziału rebeliantów Jánosa Szabó na placu Széna w Buda, co jest jednym z kilku najsilniejszych punktów oporu rebelianckiej Gwardii Narodowej. Pełnił funkcję posłańca między różnymi jednostkami rebeliantów, transportował ulotki, a czasami granaty i broń, a także dostarczał narkotyki ze szpitala Margaret.

Nasilające się represje i terror ze strony komunistów w grudniu 1956 r. i styczniu 1957 r. doprowadziły do masowych egzekucji węgierskich rebeliantów i deportacji do obozów pracy i więzień. Represje dotknęły również rebeliantów znanych Mansfeldowi z placu Széna, z których wielu zostało powieszonych. Wkrótce potem Mansfeld został aresztowany. Mansfeld zamierzał przymusowo uwolnić się od więzień, a także ożywić rewolucję. Utworzył grupę, która w 1958 r. prowadziła różne kampanie, między innymi porwanie i rozbrojenie bojówki patrolującej obszar ambasady Austrii.

W lutym 1958 r. Mansfeld został aresztowany wraz z czterema z jego współpracowników. Warunki panujące w więzieniach okazały się wyjątkowo trudne. Chłopców przesłuchiwano w nocy i trzymano w małych ciemnych komórkach. Péter zachował jednak odwagę i silny duch. Prokurator nazywał chłopca „traitorem klasy” i kontrrewolucją oraz wezwał do nałożenia maksymalnej kary.

W dniu 21 listopada 1958 r. Mansfeld został skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Sąd Ludowy w Budapeszcie podwyższył jednak wyrok w dniu 19 marca 1959 r. Kara dotyczyła śmierci. Péter Mansfeld został powieszony rano 21 marca w wieku zaledwie 18 lat.

Film: https://youtu.be/yeeFO0Ywd1w   

Mala (Mally) Zimetbaum urodziła się w 1918 r. w Brzesku (Polska). Pod koniec lat 20. wraz z rodziną imigrowała do Antwerpii (Belgia). WE wrześniu 1942 r. została aresztowana podczas rekordowania Żydów na centralnej stacji w Antwerpii. Cztery dni później znalazła się w pojeździe transportowym do obozu koncentracyjnego Auschwitz 17 września. W trakcie procesu selekcji na rampach wjazdowych wysłano ją do obozu w Birkenau, gdzie otrzymała numer 19880. Ze względu na znajomość kilku języków została zatrudniona w obozie dla kobiet jako tłumacz ustny i posłańca.

Wiosną 1940 r. Edward (EDEK) Galiński został aresztowany z grupy uczniów szkół średnich podczas kampanii „AB” skierowanej na inteligentność Polski. 14 czerwca 1940 r. został sprowadzony do Auschwitz podczas pierwszego transportu polskich więźniów politycznych. W trakcie procesu rejestracji otrzymał numer 531. W obozie pracował m.in. w huty i w zespole konstruktorów, najpierw w obozie domowym, a następnie w Birkenau.

EDEK Galiński i Mala Zimetbaum, wykonując swoje obowiązki, mieli względną swobodę przemieszczania się po obozie. Spotkali się ze sobą na przełomie 1943 r. i 1944 r. i zaszli w miłości. Galiński początkowo planował ucieczkę ze swoim przyjacielem Wisławem Kielarem. Ubrany w mundur SS miał eskortować przyjaciela do pracy. Potajemnie otrzymał od byłego Kommandoführera huty SS-Rottenführer Edward Lubusch nawet umundurowany pistol. Jednak po spotkaniu z Malą Zimetbaum chciał również uciec z obozu. Ostatecznie Kielar wycofał się z planu ewakuacji, aby pomóc parie podczas próby.

W dniu 24 czerwca 1944 r. Galiński czekał na Malę Zimetbaum w swoim munduru SS w uzgodnionym miejscu. Posługując się pustą przepustką dla mężczyzn SS, którzy podrabiali i fałszowali Malę, mogli wyjechać poza duży kordon osłonowy. Po dwóch tygodniach spotkali się jednak z niemieckim patrolem. Kobieta została zatrzymana. Galiński mógł uciec, ponieważ udało mu się ukryć się w ostatniej chwili. Wyszedł jednak z ukrycia i dobrowolnie przekazał Niemcom, aby być z bliskim.

Zostali skazani na karę śmierci po długim i brutalnym dochodzeniu, które nie pozyskało od nich informacji o osobach pomagających im w ucieczce. Edward Galiński został powieszony w obozie mężczyzn w Birkenau. Podczas egzekucji Mala Zimetbaum obcięła nadgarstki. Następnie została przewieziona do krematorium i prawdopodobnie zmarła w drodze z powodu utraty krwi lub została odstrzelona.

Film: https://youtu.be/aMsOzImJnz0   

Juliana Zarchi urodziła się w 1938 r. w Kownie (Litwa) w rodzinie z rodzicami różnych narodowości. Jej ojciec, litewski ojciec pochodzenia żydowskiego, dr Mausha (Mauša) Zarchi spotkał się z przyszłą żoną Gertą Urchsem, pracując w Düsseldorfie (Niemcy). Ponieważ nie mogli oni zawrzeć związku małżeńskiego w trzeciej Rzeszy ze względu na nazistowskie ustawodawstwo rasistowskie, w 1934 r. Gerta przekształciła się w Judaizm i zawarła związek małżeński z Maushą na Litwie, uzyskując tym samym obywatelstwo litewskie. Zarchis nadal mieszkał w Niemczech do 1937 r., kiedy to pozwolenie na pracę Mausha nie zostało przedłużone. Postanowili się osiedlić na Litwie.

W 1939 r. wybuchła druga wojna światowa. Litwa została wkrótce zaanektowana przez Związek Radziecki, a następnie, gdy trzecia Rzesza zwróciła się do swojego byłego sojusznika i zaatakowała ZSRR w 1941 r., kraj ten był okupowany przez nazistów. To wtedy dr Zarchi postanowił spróbować uciec ze wschodu, ponieważ przyjął swoją córkę z Aryana, a żona miałaby większe szanse na przeżycie, gdyby opuściła. Został zamordowany przez Einsatzgruppen, o czym jego krewni się nauczyli się dopiero po zakończeniu wojny.

Ze względu na swoje dziedzictwo żydowskie, zaledwie w wieku trzech lat, Juliana została wysłana do getta w Kownie i zmuszona do przebywania tam przez kilka miesięcy. Została przemycona z pomocą znajomego rodziny Pranasa Vocelki. Ponieważ matka obawiała się, że ze sobą współdziałała, Juliana spędziła prawie cały okres niemieckiej okupacji ukrytej w ich domu w kuchni lub w małym pomieszczeniu obok niej (tylko na samym końcu została zabrana do siostry Carmelite).

Ponieważ armia radziecka ponownie wjechała na Litwę, Gerta wyraziła nadzieję, że nie będzie już musiała obawiać się o życie swojej córki. Zamiast tego obaj zostali deportowani do Tadżykistanu w Azji Środkowej w ramach oczyszczenia etnicznych Niemców. Zostali oni stygmatyzowani przez mieszkańców jako „Fascisty” i zmuszeni do życia i pracy w dramatycznych warunkach. Podczas gdy represje złagodziły się po śmierci Stalina, wygnanie Juliany i Gerty zakończyło się dopiero na początku lat 60. XX wieku. Juliana powróciła na Litwę w 1962 r. Osiedliła się i rozpoczęła nauczanie języka niemieckiego na Uniwersytecie w Vytautas Magnus w Kownie (chciała studiować medycynę, ale odmówiono jej możliwości bycia deportowanym). Rok później Gerta dołączyła do córki. Przez całe życie próbowała powrócić do Düsseldorfu, ale nigdy nie pozwolono jej opuścić ZSRR. Zmarła w Kownie w 1991 r.

Juliana mieszka dziś w Kownie i jest tam członkiem społeczności żydowskiej. Regularnie podróżuje i rozmawia o swoich doświadczeniach i doświadczeniach z obu dyktatur.