Punti ewlenin — “Kummemorazzjonijiet f’perspettiva: kif jinteraġixxu l-memorji Ewropej?”

Ruramisai Charumbira bdiet ir-rimarki tagħha b’ġieħ lill-popli indiġeni madwar id-dinja kollha “li ntilfu u ntilfu ħajjithom biex tkun possibbli l-idea ta’ dinja moderna u b’mod partikolari ta’ Ewropa moderna.” Hija enfasizzat kif jeħtieġ li niftakru l-mejta meta qed ikollna t-tip ta’ konverżazzjonijiet koperti f’dan id-dibattitu. Fid-dibattitu hija qajmet perspettiva konvinċenti ħafna dwar l-istorja u l-memorja Ewropea mill-perspettiva ta’ studjuż tal-istorja Afrikana u globali, u analizzat il-konverżazzjoni diffiċli dwar il-memorja kolonjali fl-Ewropa. Skont Ruramisai Charumbira, “l-Ewropa (...) għandha t-tendenza li tilgħab il-karta tal-innoċenza” f’dak li għandu x’jaqsam mal-iskjavitù u l-kolonjaliżmu. Hemm sens ta’ relativiżmu dwar dak li ġara barra mill-Ewropa. “Qed jiġri xi ftit, iċ-ċikkulata u l-kafè huma ċ-ċikkulata u l-kafè”, kif qalet b’mod notevoli. Għall-kuntrarju tal-Olokawst, pereżempju, dan il-ħakma lit-territorji Ewropej b’kampijiet tal-mewt u oqbra tal-massa, il- “postijiet tad-delitt” tal-iskjavitù u l-kolonjaliżmu mhumiex tajbin hawnhekk. Il-fatt li l-istorja tal-oppressjoni lanqas biss hija ddokumentata minn min ġara jżid ma’ dik it-tendenza li tiġi relativiżata r-responsabbiltà tal-Ewropej u tal-pajjiżi Ewropej. L-istorja soċjali u kulturali globalment stinkat biex tinbidel għal xi żmien, iżda għal żmien twil, l-istorja Afrikana, u l-istorja indiġena madwar id-dinja, servew esklussivament fuq ir-rekords tal-kolonizzatur.

Dan il-fenomenu huwa aktar u aktar inaċċettabbli peress li l-vjolenza kolonjali mwettqa barra mill-Ewropa ddefiniet u tkompli tiddefinixxi n-naħa ta’ ġewwa tal-Ewropa. L-Ewropa nbniet permezz tar-relazzjonijiet tagħha ma’ territorji mhux Ewropej, u l-iskjavitù u l-kolonjaliżmu kellhom rwol kbir fil-mod kif l-Ewropa waslet biex tiddefinixxi lilha nnifisha, abbażi tal-esklużjoni u l-esklużività. Il-kolonjaliżmu huwa pedament fundamentali għal dak li għandu jkun Ewropew, u għal Ruramisai Charumbira hemm idea intrinsika ta’ supremazija bajda Ewropea, u konsegwentement amnesija li tintiret li tinfirex maż-żmien, li b’ħafna modi tiddefinixxina lkoll. Dak li juri l-moviment “Black Lives Matter” illum, huwa li din l-idea Ewropea li l-Afrika bħala bniedem inferjuri kellha mentalitajiet tal-Punent mifruxa b’mod dejjiemi: anke llum, xi ħadd irid jgħid li “ħajja sewda hija importanti” hija referenza diretta għan-negazzjoni tan-nies suwed bħala bnedmin.

L-Olokawst għandu jibqa’ jitqies bħala l-aktar punt ta’ referenza storiku importanti fl-Ewropa tal-Punent? Kif ġie mfakkar u interpretat il-passat komunista fl-Ewropa tal-Lvant mill-waqgħa tal-Purtiera tal-Ħadid? U kemm huma dawk il-memorji f’kompetizzjoni ma’ xulxin?

Skont Michael Rothberg, akkademiku tal-istudji tal-Olokawst li fassal il-kunċett ta’ “memorja multidimensjonali”, ma hemm l-ebda dubju li l-Olokawst jibqa’ ċentrali għall-pubbliku Ewropew, speċjalment fir-rigward tal-memorja istituzzjonalizzata, iżda wkoll jekk wieħed iħares lejn il-kurrikuli tal-iskejjel u l-istorja popolari. Din iċ-ċentralità tibqa’ vera anki meta tiġi kkontestata, pereżempju meta memorji oħra jfittxu rikonoxximent. Madankollu, dik iċ-ċentralità mhijiex uniformi — hemm differenzi bejn l-isferi pubbliċi u privati, kif juru studji fil-kuntest Ġermaniż; hemm nuqqas ta’ uniformità fil-kuntesti nazzjonali u reġjonali; u fl-aħħar nett, it-tifsiriet ta’ din il-memorja huma kumplessi u kkumplikati. “Irridu nirrealizzaw li l-istorja tal-memorja tal-Olokawst qatt ma kienet lineari” qal Michael Rothberg. U dan jgħodd ukoll għal memorji oħra, jekk taħseb li qed tingħata aktar attenzjoni l-memorja tal-iskjavitù u l-kolonjaliżmu llum il-ġurnata, jew id-destin tal-memorja tal-komuniżmu u l-Istaliniżmu fl-Ewropa.

Simina Badica, li l-ħidma ta’ riċerka tagħha tindirizza l-memorja u l-memorizzazzjoni tal-komuniżmu, spjegat l-istatus li qed jinbidel ta’ dik il-memorja fil-bidu tad-diskussjoni. Fil-bidu tas-snin 1990, il-passat komunista kien xi ħaġa li kellha tintesa, midfuna taħt l-entużjażmu għad-demokrazija u ċ-ċelebrazzjoni tas-suq ħieles. Bil-proċess tal-integrazzjoni Ewropea, il-konfrontazzjoni tas-soċjetajiet u tal-istoriċi tal-Ewropa tal-Lvant bil-memorja ġenerali kbira tal-Olokawst, li saret xi tip ta’ mudell, kważi mudell għall-prattiki ta’ tifkira. Il-kundanna uffiċjali tal-Olokawst fl-Ewropa tal-Lvant ġiet segwita malajr minn dik tal-komuniżmu u l-Istaliniżmu. Filwaqt li l-memorja tal-Olokawst ħarġet prinċipalment bħala fenomenu tal-Ewropa tal-Punent, l-Olokawst innifsu huwa l-ewwel traġedja tal-Ewropa tal-Lvant, imfakkra lil Simina Badica. Madankollu, din il-memorja tibqa’ sekondarja għal dik tal-komuniżmu f’din il-parti tal-Ewropa. Skontha, jekk kien hemm kompetizzjoni bejn il-memorja tal-Olokawst u l-memorja tal-Istaliniżmu, issa qed “joqrob lejn it-tmiem tiegħu”.  Maż-żmien, il-potenzjal għal relazzjoni konfliġġenti bħal din naqas hekk kif l-ewwel stadji ta’ rikonoxximent u rikonoxximent tal-imgħoddi tal-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant taħt il-ħakma komunista spiċċaw. In-Naziżmu u l-komuniżmu affettwaw l-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant waħda wara l-oħra, u fil-fatt ħolqu kontinwità f’termini ta’ esperjenza u perċezzjoni storika, u kumplessità kbira f’termini ta’ rwoli u responsabbiltajiet f’dawk is-soċjetajiet Ewropej — in-nies li min-naħa tagħhom huma vittmi u awturi, u viċi versa. Dan kellu rwol essenzjali fit-tiswir ta’ narrattivi tal-memorja wara.

Għan-nies jibżgħu li l-Olokawst se jitlef iċ-ċentralità tiegħu jekk jidħlu aktar memorji, jew dawk jibżgħu li ċ-ċentralità tal-memorja tal-Olokawst imblukkat it-triq għall-memorji tal-Istaliniżmu jew tal-kolonjaliżmu, huwa importanti li wieħed ifakkar, qal Michael Rothberg, li dan mhuwiex kif jaħdem. Huwa pjuttost li, minħabba li l-Olokawst sar ċentrali, li bdejna nitkellmu dwar xi wħud minn dawn il-memorji l-oħra wkoll, mhux neċessarjament b’modi adegwati, iżda tal-inqas beda proċess. Id-deklin tal-Olokawst ma jfissirx li dan jiġi relatat: minflok, it-twassil ta’ storja oħra flimkien ma’ dik tal-Olokawst jista’ jgħinna noħolqu “verżjonijiet saħansitra aktar ikkumplikati tad-drittijiet tal-bniedem”. Xogħol ġdid ta’ memorja għandu jmur lil hinn mill-paradigma tal-vittmi u l-awturi, filwaqt li jitqiesu n-nies ta’ bejniethom, li Michael Rothberg isejjaħ “suġġetti implikati”. Il-kelliema kollha esprimew mill-perspettiva tagħhom stess l-idea li l-memorji multipli jinteraġixxu hija t-triq it-tajba — l-interventi tagħhom kienu jammontaw għal talba għal dak li Michael Rothberg sejjaħ “sfera tal-memorja kulturali aktar ikkumplikata”, waħda li għandha diversi ċentri, intersezzjonijiet u tħabbil.

Ruramisai Charumbira u Michael Rothberg spjegaw kif il-proċessi tal-memorja relatati mal-istorja tal-Olokawst u tal-kolonjaliżmu għandhom x’jaqsmu aktar ma’ xulxin milli wieħed jista’ jassumi. Michael Rothberg semma arkivju ta’ xogħlijiet minn, fost l-oħrajn, intellettwali Lhud u suwed li jippruvaw jifhmu l-ġenoċidju Nażista preċiżament fir-rigward tal-istorja tal-kolonjaliżmu u l-iskjavitù. Il- “effett boomerang” — kif il-vjolenza mwettqa barra mill-Ewropa fil-kolonji reġgħet lura lejn l-Ewropa fil-forma ta’ vjolenza Nazista — kien teorizzat minn persuni bħal Hannah Arendt u Aimee Césaire. Kif fakkar Rothberg, il-ħolqien ta’ proċess ta’ tifkira fuq l-Olokawst fl-Ewropa jmur lura għall-bidu tas-snin 1960 (bil-proċess ta’ Eichmann fl-1961 bħala stadju importanti) — li jikkorrispondi għal perjodu ta’ gwerer u proċessi ta’ dekolonizzazzjoni. Dawn iż-żewġ affarijiet li seħħew fl-istess ħin ċertament kellhom x’jaqsmu ma’ xulxin. Fi Franza, tfaċċaw memorji tal-Olokawst fost attivisti favur l-Alġerija matul il-gwerra ta’ indipendenza Alġerina. Fl-Afrika t’Isfel, il-moviment AntiApartheid kien fil-biċċa l-kbira moviment tal-persuni Afrikani (suwed), u l-ftit persuni bojod li ssieħbu f’dak il-moviment kienu prinċipalment persuni Lhud (l-aktar il-koppja politika impenjata bis-sħiħ Ruth First u Joe Slovo tal-Partit Komunista allinjati mal-ANC). F’sens, kif qal Ruramisai Charumbira, bħala popolazzjonijiet li ġew ittrattati bħala inferjuri fl-istorja Ewropea minħabba r-razza u l-kulur tal-ġilda tagħhom, il-Lhud u l-persuni suwed it-tnejn li huma “jinterrompu l-bajda” mifhuma bħala sens ta’ superjorità Ewropea. 

Diversi interventi, b’mod partikolari mill-udjenza, ikkontribwew biex tingħata sustanza konkreta lil din l-idea ta’ deklin u komplikazzjoni tad-diskorsi tal-memorja. Meta ġie mistoqsi dwar ir-raġuni għal kelma speċifika għall-ġenoċidju tal-Lhud, Michael Rothberg enfasizza li, filwaqt li huwa ġust li jkun hemm kelma unika għall-ġenoċidju tal-Lhud, l-istorja ta’ vittmi oħra tan-Nażiżmu ċertament jistħoqqilha aktar attenzjoni, mingħajr kompetizzjoni. Ir-Rom huma fosthom — il-memorja tal-istorja tagħhom hija nieqsa minn rikonoxximent mhux biss fil-kuntest tan-Naziżmu, iżda wkoll bħala parti mill-istorja tal-iskjavitù fl-Ewropa. Ir-Rom ilhom persuni skjavi għal 500 sena fl-Ewropa tal-Lvant, imfakkra lil Simina Badica: dan assolutament mhuwiex imfakkar, u r-razziżmu kontra dawn in-nies għadu realtà mifruxa fl-Ewropa inġenerali. Persuna mill-udjenza ġabet ukoll il-memorja tal-Ewwel Gwerra Dinjija bħala element ta’ memorja Ewropea li hija inqas viżibbli iżda mhux inqas sinifikanti u wkoll b’diversi livelli. Fl-Ewropa tal-Lvant, it-tmiem tagħha jikkorrispondi għall-indipendenza ta’ ħafna stati nazzjon, filwaqt li għall-istorja kolonjali u b’mod partikolari l-pan-Afrikaniżmu għandu rwol ukoll. Iċ-ċentinarju ta’ WWI kkontribwixxa biex dawk il-memorji jinġiebu aktar quddiem, u aktar reċentement, il-pandemija tal-COVID-19 temmet l-amnesija tal-influwenza Spanjola, episodju minsi marbut ukoll mal-WWI, li mill-inqas fl-akkademja issa se jirċievi aktar attenzjoni minħabba avvenimenti reċenti.

Biex wieħed jifhem kif il-memorja kulturali taħdem u tikkontribwixxi biex isawwar id-diskorsi u l-mentalitajiet pubbliċi, huwa meħtieġ, u pjuttost eċċitanti, li jiġi osservat ir-rwol tal-attiviżmu fil-livell lokali — in-nies li jmorru fit-toroq biex jitolbu lura d-dinjità tagħhom meta mqabbla mal-passat tagħhom, kif naraw b’mod partikolari llum b’memorji kolonjali. Mhux biss għandna nosservaw, iżda wkoll nipparteċipaw f’dan it-tip ta’ attiviżmu — noħolqu memorji ġodda, ninvolvu ruħna magħhom, nagħmluhom sfumaturi u nikkumplementawhom. Aġenzija bħal din hija dik li żżomm il-memorja ħajja, u kif issir l-istorja — mhux l-istorja akkademika, iżda l-istorja fil-prattika: it-tnejn mhumiex daqshekk bogħod milli naħsbu.