Περιηγήσεις «carte blanche»: τα δημιουργικά και ενδιαφέροντα μυαλά υιοθετούν το αφήγημα του μουσείου
Της Blandine Smilansky
Περπατώντας γύρω από το Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας το απόγευμα του Σαββάτου 27 Οκτωβρίου, θα μπορούσατε να ακούσετε ένα εσθονικό λαογραφικό τραγούδι που παίζει στα θεωρεία του 19ου αιώνα και είδατε επισκέπτες να υψώσουν ένα τεράστιο πανό στη γλώσσα Ρομανί στο τμήμα της έκθεσης για την ευρωπαϊκή γλωσσική πολυμορφία. Αυτό είναι το δημιουργικό αποτέλεσμα όταν αποφασίζετε να παραδώσετε την ερμηνεία ενός προσεκτικά μελετημένου αφηγήματος για την ευρωπαϊκή ιστορία στις μοναδικές φωνές καλλιτεχνών και επιστημόνων από ολόκληρη την Ευρώπη. Μόλις την προηγούμενη ημέρα ανακάλυψαν το μουσείο, αλλά έκαναν περιηγήσεις στη μόνιμη έκθεση, φωτίζοντας το αφήγημα του μουσείου με τα πολυάριθμα οράματα και τις πεποιθήσεις τους σχετικά με την Ευρώπη, τα έθνη της, τον λαό της και τη σχέση τους με το παρελθόν.
Το Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας διοργάνωσε αυτές τις περιηγήσεις «carte blanche» σε συνδυασμό με το συνέδριο του BOZAR με τίτλο «Η Επανάσταση δεν είναι κόμμα κήπου» για την 30ετή επέτειο του 1989.
«Είναι μια πραγματικά παραγωγική κατάσταση να αντιδράσουμε γρήγορα σε μια έκθεση με αυτόν τον τρόπο (...)», δήλωσε ένας από τους ξεναγούς. «Το μουσείο καλύπτει τόσο μεγάλη ιστορία και τόσα σημαντικά ζητήματα ώστε να υπάρχουν τόσες πολλές πιθανές διαδρομές που θα μπορούσατε να ακολουθήσετε». Ταυτόχρονα, δήλωσε ένας άλλος προσκεκλημένος, «τόσες πολλές προοπτικές εξακολουθούν να λείπουν», οι οποίες πρέπει να παρουσιαστούν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, εάν το μουσείο θέλει να ανταποκριθεί στη φιλοδοξία του να ενισχύσει την κριτική και σύνθετη κατανόηση της ευρωπαϊκής ιστορίας.
«Artivism»
Η Tamara Moyses, πολυεπιστημονική καλλιτέχνιδα με έδρα την Πράγα, η οποία χρησιμοποιεί την έννοια του «καλλιτέχνη» για να περιγράψει τις ενέργειές της στον δημόσιο χώρο, βρήκε στο τμήμα «Μνήμη της Σοά» του μουσείου μια ιστορία που είχε έντονη απήχηση στο έργο της. Μια σειρά εγγράφων που παρουσιάζονται δείχνουν πώς η μνήμη του Babi Yar, ενός χώρου όπου δολοφονήθηκαν 33,000 Ουκρανοί Εβραίοι το 1941, επρόκειτο να διαγραφεί από το κυβερνών κομμουνιστικό κόμμα τη δεκαετία του 1950 με την κατασκευή ενός πάρκου πολιτισμού και αναψυχής. Το 2015 η Tamara, με την ομάδα τέχνης της Romane Kale Panthera (Ρομανί Μαύροι Παναοί), ανέλαβε μια «δράση «guerilla»» με την ονομασία «Happy Pork from Lrence» («Veselý vepřík z LetĂ»), σε μια προσπάθεια να επιστήσει την προσοχή του κοινού στο γεγονός ότι μια χοιροτροφική εκμετάλλευση εξακολουθούσε να βρίσκεται σε μνημείο μνήμης του Ολοκαυτώματος Ρομανί στη γιορτή του Písek. Τα μέλη της ομάδας έθεσαν αυτοκόλλητα στο χοιρινό κρέας προς πώληση σε σουπερμάρκετ στη συνοικία Holešovice της Πράγας, τα οποία έχουν ως εξής: «Παράγεται από χοίρους που εκτρέφονται πάνω από τους τάφους θυμάτων του Ολοκαυτώματος Ρομανί. Άψητα.»
Αύξηση της εθνικής αυτοσυνείδησης
Η Kristina Norman, της οποίας το διεπιστημονικό έργο διερευνά τις δυνατότητες που προσφέρει η σύγχρονη τέχνη στην αντιμετώπιση της πολιτικής της μνήμης, παρουσίασε δυναμικά τον ρόλο και τη συμμετοχή της Εσθονίας στο ευρύτερο ευρωπαϊκό ιστορικό αφήγημα. Παρουσίασε το πιο πρόσφατο έργο της με τίτλο «Bring Back My FireGods» (2018), μια κινηματογραφημένη, ειδική για κάθε τοποθεσία παράσταση που πραγματοποιήθηκε στους λόγους του φεστιβάλ Song στο Ταλίν, ένα βομβαρδισμένο χώρο συμβολικό της εθνικής απελευθέρωσης και της απόσχισης από τη Σοβιετική Ένωση το 1991. Το έργο τέχνης εκθέτει τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή ενός έθνους. Ομοίως, το Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας δείχνει πώς η λογοτεχνία και η γλώσσα ήταν σημαντικά στοιχεία για την ανάπτυξη της εθνικής αυτοσυνείδησης τον 19ο αιώνα. Η Kristina μίλησε για τον ρόλο που διαδραμάτισαν οι Γερμανοί της Βαλτικής στη δημιουργία και τη διάδοση του εσθονικού εθνικού επιθετικού «Kalevipoeg», που εκτέθηκε από το μουσείο, και σε μεγαλύτερο βαθμό στη διαμόρφωση της εσθονικής εθνικής ταυτότητας. Τάχθηκε υπέρ της κατανόησης κάθε (εθνικού) πολιτισμού ως «διαπολιτισμικού πνεύματος» και προειδοποίησε για τους πειρασμούς του πολιτιστικού αποκλεισμού κάθε έθνους, όπως στην περίπτωση της Εσθονίας με την τεράστια ρωσόφωνη μειονότητα της χώρας.
«Η Ευρωπαϊκή Ένωση μιλά Ρομανί!»
Ο Martin Zet, καλλιτέχνης του οπτικού και του θεάματος από την Τσεχική Δημοκρατία, μίλησε για τις γλώσσες, τις επιστολές και τη σημασία που δίνουν στον κόσμο στον οποίο ζούμε. Βρήκε έμπνευση από το μουσείο Vortex of History, μια μεταλλική εγκατάσταση ύψους 25 μέτρων που κάλυπτε έξι δάπεδα, στην οποία γράμματα κάθε μεγέθους και στυλογράφου και στρίψιμο, συγχωνεύονται σε αποσπάσματα που διαρρηγνύονται στον εκθεσιακό χώρο. Μπροστά από τον τοίχο των λεξικών της έκθεσης — όπου μπορεί κανείς να βρει πολλούς ευρωπαϊκούς γλωσσικούς συνδυασμούς, και με την επιστροφή του στην τεράστια εγκατάσταση βιβλίων του Rem Koolhaas — ο Martin εγκαινίασε τη «μη δομημένη εκστρατεία» του με τίτλο «Η Ευρωπαϊκή Ένωση μιλά Ρομανί!» Είναι προσηλωμένοι στους επισκέπτες για να σκεφτούν τα εξής: Γιατί να μην επιλέξετε τη Ρομανί, μια γλώσσα που δεν έχει ποτέ συνδεθεί με κανένα ευρωπαϊκό κρατικό σύστημα, αλλά είναι παρούσα σε ολόκληρη την Ευρώπη, ως την επόμενη επίσημη γλώσσα και γλώσσα εργασίας της ΕΕ;
Η Maja και η Reuben Fowkes, ιστορικοί τέχνης και επιμελητές με έδρα το Λονδίνο, συνένωσαν τις δύο διακριτές φωνές τους σε διάλογο με το αφήγημα του Σπιτιού της Ευρωπαϊκής Ιστορίας. Ανέδειξαν απερίφραστα τον τρόπο με τον οποίο ιστορικές διαδικασίες, όπως η βιομηχανική επανάσταση ή η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, όπως παρουσιάζονται στην έκθεση, αποκτούν ένα νέο νόημα όταν εξετάζονται υπό το πρίσμα των σύγχρονων κοινωνικών ανησυχιών, όπως το περιβάλλον ή το φύλο.
Ο Jiří Priban, καθηγητής Νομικής στο Πανεπιστήμιο του Κάρντιφ, πήρε την ομάδα του σε ένα συναρπαστικό ταξίδι μέσα από την τραγωδία και την δυστυχία της Ευρώπης τον 20ο αιώνα, συνδέοντας τις συνήθεις εμπειρίες των ανθρώπων, ξεκινώντας από τον εαυτό του, με τις μεγάλες διαταραχές της εποχής. Έδειξε πώς οι ανθρώπινες φρικαλεότητες και τα επιτεύγματα συνυπάρχουν σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας και πώς ο πολιτισμός και ο βαρβαρανισμός δεν ξεχωρίζουν ποτέ όσο θέλουμε να σκεφτούμε. Ο Jiří ολοκλήρωσε την περιήγησή του μπροστά στα βίντεο των επαναστάσεων του 1989, όπου ανέδειξε τις εμπειρίες του ως νέος επιστήμονας των μεγάλων αλλαγών που σημειώθηκαν τότε.
Τελικές σκέψεις για το 1989
Οι εικονικές περιηγήσεις ήταν ισχυρές δηλώσεις σε διάλογο με το αφήγημα του Σπιτιού της Ευρωπαϊκής Ιστορίας. Τόνισαν πόσο αναγκαίο είναι και ενθαρρύνεται να συνεχιστεί η αμφισβήτηση του παρελθόντος και της σχέσης μας με αυτό. 30 χρόνια μετά τα γεγονότα του 1989 στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, αισθάνεται κάπως σαν να σκοτώνει τη δημιουργικότητα και την ελεύθερη σκέψη μπορεί ακόμη να συμβάλει στη δημιουργία νέων πολιτικών και κοινωνικών τάξεων. Σύμφωνα με τα λόγια του Jiří Priban, αυτό που θα μπορούσε να ακούσει κανείς στο Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας και στο BOZAR κατά τη διάρκεια του Σαββατοκύριακου ήταν «σίγουρα όχι 1989 νοσταλγία, αλλά πολλές ψυχές και καρδιές που πεθαίνουν για μια επανάσταση».
