Σειρά «Η ιστορία στη συζήτηση» στις Βρυξέλλες, μια ευρωπαϊκή πρωτεύουσα;

Οι Βρυξέλλες «Ευρωπαϊκή πρωτεύουσα», πριν από την έναρξη της ιδέας, είναι «μάρκετινγκ πόλης»;

Ο Chloé Deligne τονίζει ότι η ιστορία είναι πρωτίστως μια ιστορία· έχει σφυρηλατηθεί σε επιστημονικό, ακαδημαϊκό κλάδο για να καταστεί επιστήμη, αλλά είναι πρωτίστως μια λίστας που λέγεται. Το ιστορικό αφήγημα διαμορφώνεται από τη δύναμη της απεικόνισης και της αφήγησης.

Η χρήση του όρου «πρωτεύουσα» ως μεγάλη πόλη εντός ενός έθνους, μιας χώρας ή μιας ομοσπονδίας εθνών είναι σχετικά νέα. Στη γαλλική γλώσσα, η λέξη «πρωτεύουσα» εμφανίζεται τον 16ο αιώνα ως πόλη αναφοράς. Με τον τρόπο αυτό γίνεται αντιληπτή η γένεση του σύγχρονου κράτους που θα κορυφωθεί τον 19ο αιώνα με τη δημιουργία εθνικών κρατών με δική τους πρωτεύουσα. Η λέξη «πρωτεύουσα» που δηλώνει μια πόλη, την κύρια έδρα των θεσμικών οργάνων, είναι μια λέξη που εμφανίζεται με τη σταδιακή δημιουργία του κράτους. Για προηγούμενες περιόδους, η λέξη αυτή δεν έχει μεγάλη σημασία. Μπορούμε να μιλήσουμε για την πόλη κατοικίας του δικαστηρίου, μπορούμε να μιλήσουμε για τον κύριο οικονομικό πυρήνα (πολλοί στη βορειοδυτική Ευρώπη), αλλά όταν μιλάμε για τις περιφέρειές μας (πρώην νότιες Κάτω Χώρες), η ιδέα ενός κεντρικού κράτους, ενός εθνικού κράτους, είναι μια διαδικασία που θα αναπτυχθεί ακόμη πιο αργά από ό,τι σε άλλα μέρη της Ευρώπης (δημιουργία του Βελγίου το 1830).

Ως εκ τούτου, η έννοια του «κεφαλαίου» είναι πολύ πρόσφατη στο Βέλγιο. Η έννοια του «κεντρικού χαρακτήρα» έχει μεγαλύτερη σημασία για τις Βρυξέλλες· πρώτον εντός των πρώην Κάτω Χωρών και αργότερα, εντός του ίδιου του Βελγίου και, τέλος, όσον αφορά την Ευρώπη. Ο κεντρικός ρόλος δίνει μεγάλη σημασία στους διαλόγους και τις εικόνες που μεταδίδονται. Εάν θέλετε να είστε το κέντρο κάποιου, πρέπει να δείξετε τον εαυτό σας και να ισχυρίζεστε ότι είστε το κέντρο αυτού του είδους. Από τον 12ο έως τον 13ο αιώνα, η ελίτ των Βρυξελλών καλλιεργεί αυτόν τον κεντρικό ρόλο μέσω εικόνων που αποσκοπούν στην προώθηση της πόλης τους. Ο κεντρικός ρόλος των Βρυξελλών, για παράδειγμα, επιβλήθηκε κατά της πόλης Louvain, από την οποία ανατράπηκε η πρώτη δυσφήμιση που κατήγγειλε το Brabant· διακηρύχθηκε επίσης για την Αμβέρσα, η οποία διαδραμάτισε σημαντικό οικονομικό ρόλο υπέρ της. Πολλές φορές, οι Βρυξέλλες κατάφεραν να ανακτήσουν το άνω χέρι, σε σημείο που να επιτευχθεί κάποια συνέχεια.

Επί μακρό χρονικό διάστημα, ο κεντρικός ρόλος των Βρυξελλών σφυρηλατήθηκε με την κατασκευή ιστοριών και εικόνων και όχι με την αναγνώρισή τους από τα θεσμικά όργανα ως κεφάλαιο· κατασκευάστηκε επίσης εξ ορισμού διότι θα μπορούσε να θεωρηθεί εξωτερικός φορέας σε σύγκριση με άλλους, των οποίων οι αξιώσεις μπορεί να φαίνονται πιο προφανείς.

Μπορούμε να πούμε ότι ο Charles V οδήγησε στο ευρωπαϊκό πεπρωμένο των Βρυξελλών;

Τον 16ο αιώνα, οι Βρυξέλλες ήταν ένα πρικάντικο κράτος, ένα «Princelijke Stadt», δηλαδή η νόμιμη κατοικία μιας πρικάντικης δύναμης. Η πόλη αποτελεί μέρος του αστικού δικτύου των πρώην Χαμηλών Χωρών που περιλαμβάνουν τη σύγχρονη Μπενελούξ και τμήμα της βόρειας Γαλλίας. Ο Roel Jacobs δηλώνει ότι η εξουσία βρισκόταν τότε στα χέρια μιας κληρονομικής στρατιωτικής ελίτ, η οποία κινούνταν συνεχώς· υπήρχαν τόποι όπου η ισχύς παρέμεινε συχνότερα απ’ ό,τι αλλού και οι Βρυξέλλες κατάφεραν να αποκτήσουν αυτό το καθεστώς μεταξύ του 13ου και του 16ου αιώνα και να το διατηρήσουν. Η επέτειος του Charles V (1515-1555) είναι μια κρίσιμη περίοδος στην ευρωπαϊκή ιστορία· αποτελεί βασικό πρόσωπο για την κατανόησή του — αλλά με κρίσιμες και παγκόσμιες επιπτώσεις. Η δεκαετία του 1560 επρόκειτο να έχει σημαντικές επιπτώσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη και αυτά τα ιστορικά γεγονότα έλαβαν χώρα στις Βρυξέλλες.

Οι αστικές ελίτ διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στο πεπρωμένο των Βρυξελλών ως πόλη κατοικίας του πρέμνα. Όταν χρειάζονταν χρήματα, απευθύνθηκε στους εμπόρους, τους βιοτέχνες, δηλαδή στον πληθυσμό των πόλεων. Η ευγένεια, η οποία είχε το μονοπώλιο της στρατιωτικής ισχύος, άσκησε πίεση προκειμένου να επιτύχει την πληρωμή και, στις περισσότερες περιπτώσεις, οι συνεισφέροντες διαπραγματεύτηκαν σκληρά προκειμένου να πληρώσουν όσο το δυνατόν λιγότερο. Οι έμποροι των Βρυξελλών είχαν διαφορετική προσέγγιση: ήταν πρόθυμοι να πληρώσουν περισσότερα από όσα τους ζητήθηκαν. Για παράδειγμα, χρηματοδοτούν το κτίριο Aula Magna/Great State Hall for Philip the Good — Duke of Burgundy, στο Palace Coudenberg (1452-1460). Ο λόγος είναι ότι οι κάτοικοι των Βρυξελλών προσδοκούν οικονομικά οφέλη από την προσφυγή στο δικαστήριο των Βρυξελλών. Κατά τον Μεσαίωνα, κανείς δεν ήταν ακριβότερος από τον Δούκα της Βουργουνδίας και το δικαστήριο του. Για τον εορτασμό μιας συνθήκης, ενός τοκετού, ενός γάμου, οργάνωσαν συνηθισμένα κόμματα όπου τα χρήματα απορρίπτονταν κυριολεκτικά από τις πόρτες και τα παράθυρα. Η πελατεία αυτή θα μπορούσε να έχει την οικονομική δυνατότητα να προσφέρει το πλέον ανεκτίμητο προϊόν της εποχής: η ταπετσαρία από χρυσό και αργυρό νήμα. Οι Βρυξέλλες επρόκειτο να εδραιωθούν ως το κέντρο παραγωγής αυτής της πολυτελείας ταπετσαρίας. Η αλληλεπίδραση μιας εθελοντικής επενδυτικής πολιτικής προκειμένου να καταστεί ένα κομμάτι οικιστικό κέντρο που συνδέεται με την παραγωγή πολυτελείας στέφθηκε με επιτυχία για τις Βρυξέλλες.

Αν οι Βρυξέλλες κατέλαβαν σημαντική πολιτική θέση, μετατρέπονταν σε πόλη πρικάντικης κατοικίας και, στη συνέχεια, πρωτεύουσα, δεν επρόκειτο να επιβληθεί με συγκρουσιακό τρόπο. Υπάρχουν ομοιότητες μεταξύ της άφιξης των Burgundians στις Βρυξέλλες και της άφιξης των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων· ομοιότητες που σχετίζονται με το πνεύμα των Βρυξελλών, το οποίο αποτυπώνεται στην επιλογή των συμβόλων για την πόλη. Στο πλαίσιο αυτό, είναι ενδιαφέρον να συγκριθούν η Αμβέρσα με τις Βρυξέλλες προκειμένου να γίνει κατανοητό αυτό το αστικό πνεύμα (Manneken-Pis για τις Βρυξέλλες, ρωμαίος στρατιώτης που ηττήθηκε από έναν γίγαντα για την Αμβέρσα).

Υπάρχει σήμερα μια ευρωπαϊκή «φούσκα» στις Βρυξέλλες;

Υπάρχουν διάφορες κοινότητες στις Βρυξέλλες που ζουν χωρίς επαφή ή αλληλεπίδραση μεταξύ τους; Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα έχει την αίσθηση ότι ανήκει στις Βρυξέλλες; Ποια είναι η στάση ενός συγγραφέα έναντι της πόλης;

Η Grażyna Plebanek, στο μυθιστόρημά της «Illegal Liaison», που περιλαμβάνει τους Eurocrats, δηλώνει ότι έχουν τη δική τους γλώσσα σαν να ζούσαν σε έναν κόσμο που ξεχωρίζει. Υπάρχει σίγουρα ένα Eurocrat Bubble στις Βρυξέλλες, αλλά δεν είναι το μόνο. Υπάρχουν επίσης και άλλες φούσκες που σχετίζονται με την ιθαγένεια και/ή τις γενιές.

Η πολωνική κοινότητα των Βρυξελλών, για παράδειγμα, σχηματίζει αυτοτελή φούσκα· έχουν έρθει εδώ για να εργαστούν, επιστρέφουν στην Πολωνία μετά από κάποιο χρονικό διάστημα χωρίς να ενταχθούν και έχουν μικρή επαφή με την πόλη και τους κατοίκους της. Έχετε επίσης τη φούσκα της δεύτερης ή της τρίτης γενιάς μεταναστών από το Μαρόκο ή το Κονγκό. Έχουν περισσότερες αλληλεπιδράσεις με την πόλη. Αν εξετάσουμε την κοινωνιολογία της πόλης, διαπιστώνουμε ότι οι περιοχές της δεν είναι πραγματικά ανάμικτες. Ιδιαίτερα σημαντικές είναι οι πρωτοβουλίες ορισμένων πολιτιστικών ιδρυμάτων για την προώθηση των συναντήσεων της κοινότητας με τη φιλοξενία καλλιτεχνών από διαφορετικά περιβάλλοντα (όπως το KVS ή το Theatre National). Μέχρι στιγμής, το κοινό παραμένει κυρίως βελγικό, αλλά τα πράγματα αλλάζουν. Σε ορισμένα πολιτιστικά κέντρα, όπως το Pianofabriek στο Saint Gilles, υπάρχουν ήδη διαφορετικές εθνικότητες. Η Grażyna Plebanek ζει στις Βρυξέλλες εδώ και σχεδόν 15 χρόνια. Ο Michel Dufranne (RTBF) της είπε ότι είναι «ψευδάργυρος», ο οποίος σε δημοφιλή γλώσσα σημαίνει κάποιον που ζει στις Βρυξέλλες, έχει πολλές πολιτιστικές ταυτότητες και αξίες αυτής της πολυμορφίας προσήλωσης. Ο όρος «ψευδάργυρος» προσδίδει «καθεστώς» στο άτομο. Μπορεί κανείς να ζήσει και να αγαπήσει τις Βρυξέλλες, αλλά ταυτόχρονα νιώθει πολωνικά από τη Βαρσοβία. Τα «Zinneke» είναι πολυάριθμα στις Βρυξέλλες.

Ο Roel Jacobs διευκρινίζει ότι η εθνοτική καταγωγή των Βρυξελλών είναι το «ketje» και αυτό που έχει ρίζες αλλού είναι ο «ψευδάργυρος». Οι δύο αυτές έννοιες είναι θετικές και αποτελούν από κοινού την ταυτότητα μιας αστικής κοινότητας. Η πόλη πρέπει να αλληλεπιδρά με τον έξω κόσμο (εισάγουμε, μετασχηματίζουμε και εξάγουμε). Αυτό είναι το αντίθετο του εθνικισμού. Οι πόλεις το γνωρίζουν εδώ και πολύ καιρό· γράφουν την ιστορία τους τόσο από το εσωτερικό όσο και από το εξωτερικό.

Αυτό δεν αποτελεί ιδιαιτερότητα των Βρυξελλών: πάρτε την Αμβέρσα τον 16ο αιώνα. Ο μεγαλύτερος εκτυπωτής στην Αμβέρσα (και η Αμβέρσα διαδραμάτισε καίριο ρόλο στην εκτύπωση και τη μετάφραση) ήταν ο γαλλικός εκτυπωτής Plantin. Ο μεγαλύτερος θεατής της εποχής, ο οποίος διπλασίασε την περιοχή της Αμβέρσας με τη δημιουργία του «Nieuwstraat», ήταν από τη Λιέγη.

Ένα άλλο παράδειγμα: τα φλαμανδικά αρχέτυπα. Τα κύρια χαρακτηριστικά των καλλιτεχνών που ονομάζονται «φλαμανδικά αρχέτυπα» είναι ότι δεν ήταν ούτε πρωτόγονα ούτε καν φλαμανδικά. Ο Roger «de la Pasture» προέρχεται από το Tournai, μια γαλλική βασιλική πόλη την ημέρα του· μετακόμισε στις Βρυξέλλες επειδή το δικαστήριο του Burgundian ήταν εκεί και άλλαξε το όνομά του σε Vander Weyden. Ο συνεργάτης ή μαθητής του ονομάζεται Memling (ο οποίος προέρχεται από το Memlingen κοντά στο Mainz)· τα πορτραίτα του είναι προσωπικότητες ή χρηματοδότες που εργάζονται για το δικαστήριο. Στη συνέχεια, ο Memling εργάστηκε στη Bruges, όπου ζωγραφίζει πολλά πορτρέτα Ιταλών τραπεζιτών και εμπόρων. Σε αυτό το διεθνές και ανοικτό πλαίσιο, αφήνουμε τις εθνικιστικές παρατηρήσεις και δεν χρειάζεται να αναρωτηθούμε αν οι άνθρωποι αυτοί μιλούσαν γαλλικά ή ολλανδικά. Οι πόλεις των οποίων η επιτυχία βασίζεται στο άνοιγμα τους στον έξω κόσμο μπορούν να θεωρηθούν ευρωπαϊκοί κόμβοι.

Ποιος είναι ο αντίκτυπος στην πόλη της παρουσίας των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων και του Eurocrats;

Είναι η Eurocrats «νέοι αριστοκράτες»; Για να μιλήσετε για έναν από τους επισκέπτες του Σπιτιού της Ευρωπαϊκής Ιστορίας: Η Bubble of Eurocrats μπορεί να θεωρηθεί ελιτική λόγω του εισοδήματός τους, το οποίο είναι πολύ υψηλότερο από εκείνο των περισσότερων άλλων κατοίκων των Βρυξελλών — ακόμη και αν τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα απασχολούν επίσης αναδόχους με επισφαλές καθεστώς και εισοδήματα. Ο Chloé Deligne τονίζει ότι η συμβίωση στον ίδιο χώρο κοινοτήτων με άνιση κατανομή του πλούτου προκαλεί έντονες εντάσεις. Μετά από μια περίοδο ενθουσιασμού τη δεκαετία του 70, οι δεκαετίες του 80-90 ενσωματώνουν την παρουσία των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων στην πόλη ως απαραίτητο κακό.

Από τις αρχές του τρέχοντος αιώνα, υπήρξαν εντάσεις μεταξύ αυτού του πολύ υψηλού εισοδήματος πληθυσμού (ο οποίος δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο στους ευρωκράτες) και άλλων πληθυσμιακών ομάδων. Η κατάσταση αυτή ενισχύει τις αδικίες και τη δυσαρέσκεια. Και θέτει τα εξής ερωτήματα: Βρυξέλλες, πρωτεύουσα της Ευρώπης, αλλά για ποιον; Ποιος ωφελείται περισσότερο;

Η δυναμική των ακινήτων που προκαλείται από την ίδρυση των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων και την εισροή νέων κατοίκων από όλες τις χώρες, συμβάλλει σε ακραίες εντάσεις, κοινωνικές, χρηματοπιστωτικές ή οικονομικές. Οι εντάσεις αυτές πρέπει να ληφθούν γρήγορα υπόψη για να αποφευχθεί η επιδείνωση της κατάστασης.

Σε ποιο βαθμό είναι επί του παρόντος οι Βρυξέλλες «καλλιτεχνική πρωτεύουσα»;

Είναι οι Βρυξέλλες μια πόλη που εμπνέει δημιουργικότητα; Ποια είναι η παρουσία καλλιτεχνών σε μια πόλη; Τι είναι το καλλιτεχνικό κεφάλαιο; Τι αντιπροσωπεύει αυτή η παρουσία καλλιτεχνών για τους κατοίκους; Υπάρχει διάλογος μεταξύ τους; Ο διάλογος αυτός είναι ένας από τους τομείς δράσης του Wiels.

Για τον Dirk Snauwaert, η έννοια της «πρωτεύουσας» δεν έχει θέση στον πολιτιστικό και καλλιτεχνικό τομέα. Ορισμένες πόλεις έχουν μεγαλύτερη σημασία για την καλλιτεχνική δημιουργία ή διάδοση, αλλά δεν πρόκειται για λειτουργίες που σχετίζονται με τις λειτουργίες μιας πρωτεύουσας. Όσον αφορά τη διεθνή παρουσία καλλιτεχνών στις Βρυξέλλες, τα παραδείγματα αφορούν κυρίως τον 19ο και τον 20ο αιώνα: Οι Βρυξέλλες ήταν μια πόλη που φιλοξενεί εξορία συγγραφείς (π.χ. Karl Marx, Victor Hugo) ή αποικίες καλλιτεχνών από τις Κάτω Χώρες· το σπίτι της όπερας «La Monnaie» είναι το Wagnerian, διότι το ρεπερτόριο του Wagner απαγορεύεται στη Γαλλία. Οι Βρυξέλλες είχαν επίσης μια περίοδο έντονης καλλιτεχνικής δημιουργίας στα τέλη του 19ου/αρχές του 20ου αιώνα, ιδίως με το Art Nouveau, το οποίο ονομάζεται επίσης αποσχισμός σε διεθνές επίπεδο.

Επί του παρόντος, η ιδιαιτερότητα του τομέα της δημιουργίας στις Βρυξέλλες (και η τάση αυτή αυξάνεται) αφορά την εφευρετικότητα των επαγγελματιών (υπό την έννοια εκείνων που έχουν καλλιτεχνική πρακτική, να αντικαταστήσουν τον όρο «καλλιτέχνης») και τη διεπιστημονική διάσταση της οποίας το παγκόσμιο κέντρο είναι αδιαμφισβήτητο οι Βρυξέλλες. Το φαινόμενο αυτό ξεκίνησε πριν από 30 χρόνια και, χάρη στις «Kunstenfestivaldesarts», συγκεντρώθηκαν αυτές οι διεπιστημονικές/διεπιστημονικές πρωτοβουλίες. Οι Wiels διέθεταν εδώ και δώδεκα χρόνια ένα πρόγραμμα διαμονής το οποίο όχι μόνο υποδέχεται Ευρωπαίους καλλιτέχνες με τη στενή θεσμική έννοια, αλλά και με μια πιο ανοικτή και διασπορά έννοια, διότι η καλλιτεχνική πρακτική αυτή καθαυτή είναι ευρωπαϊκή, ανεξάρτητα από την προέλευση του επαγγελματία. Αρχικά, υπήρχε το «Φλαμανδικό κύμα» που εμφανίστηκε τη δεκαετία του’ 80, στο οποίο καλλιτέχνες από τον κόσμο του χορού, των νέων μέσων ενημέρωσης, της μουσικής, του θεάτρου, της λογοτεχνίας και του κινηματογράφου συγκέντρωσαν και καθιέρωσαν διεπιστημονικές πρακτικές στις Βρυξέλλες (Anne Teresa de Keersmaeker, Wim Vandekeybus, Jan Fabre, Alain Platel...). Ταυτόχρονα, καλλιτέχνες που προσελκύθηκαν από την εξερεύνηση νέων τρόπων και περιοχών έκφρασης ήρθαν στις Βρυξέλλες και τελικά διέμεναν εκεί. Αυτό κατέστη δυνατό λόγω του σχετικά χαμηλού κόστους των ακινήτων και της διαθεσιμότητας χώρου.

Οι καλλιτέχνες που δεν μπορούν πλέον να ζουν στο Άμστερνταμ, στο Παρίσι, στο Λονδίνο ή ακόμη και στο Βερολίνο αποτελούν την καλλιτεχνική φούσκα μας. Ωστόσο, το Βερολίνο παραμένει μεγάλη πόλη κυρίως για την Ανατολική Ευρώπη, ενώ η Βιέννη μιλά περισσότερο για την «πρώην Γιουγκοσλαβία»· Οι Βρυξέλλες δεν απευθύνονται συγκεκριμένα σε κανέναν, αλλά είναι ένα δοχείο τήξης.

Ωστόσο, οι Βρυξέλλες θα πρέπει να καταβάλουν περισσότερες προσπάθειες για την εδραίωση αυτής της κατάστασης.

Η οικοδόμηση της Ευρώπης δεν επιτρέπει την υπέρβαση της έννοιας του «κεφαλαίου»;

Η Grażyna Plebanek πιστεύει ότι σε αυτή την εποχή της παγκοσμιοποίησης, οι άνθρωποι χρειάζονται επίσης τοπικά ορόσημα και σύμβολα· δεν βλέπει άλλη ευρωπαϊκή πόλη που ενσαρκώνει αυτή τη διάσταση μιας πανταχού και ασύμφορης πόλης με ήδη πολύ διεθνή πληθυσμό.

Ο Dirk Snauwaert υπενθυμίζει ότι οι Βρυξέλλες αναφέρονται συχνότερα ως έδρα των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων, αλλά και ως έδρα του ΝΑΤΟ.

Ο Chloé Deligne επιβεβαιώνει ότι κανένα επίσημο έγγραφο δεν αναφέρει ότι οι Βρυξέλλες είναι η πρωτεύουσα της Ευρώπης· ο όρος αυτός χρησιμοποιείται στην κοινή γλώσσα, στο αφήγημα. Θα μπορούσε να γίνει διάκριση μεταξύ της έννοιας του «καθίσματος» και του «κεφαλαίου» για την κάλυψη αυτής της ανάγκης για σύμβολα χωρίς να περιέλθει σε αναπαραγωγή του εθνικού-κράτους.

Δεδομένου ότι η βελγική ταυτότητα και η ταυτότητα των Βρυξελλών είναι «ελαφρές», ίσως μια προσέγγιση θα μπορούσε να είναι ότι η πολυμορφία καθίσταται συστατικό στοιχείο αυτής της ταυτότητας, προτείνει τον Roel Jacobs. Η προσέγγιση αυτή είναι ασυνήθιστη, διότι εμείς εξακολουθούμε να είμαστε προσηλωμένοι στους προβληματισμούς που ανέπτυξαν τα εθνικά κράτη.

Σε κάθε περίπτωση, θα ήταν ακατάλληλο για την Ευρώπη να ενεργεί ως νέο εθνικό κράτος.