Διαμορφωνοντας την Ευρωπη

Τα έργα αρχαίων γεωγράφων όπως ο Κλαύδιος Πτολεμαίος (90-170 μ.Χ.) μας δίνουν μια ιδέα του τότε γνωστού κόσμου. Απεικονίζεται μόνο τμήμα της Ευρώπης, της Ασίας και της Βόρειας Αφρικής. Ο Πτολεμαίος χρησιμοποιούσε ένα σύστημα συντεταγμένων για τον εντοπισμό συγκεκριμένων τοποθεσιών. Οι χάρτες του εξακολούθησαν να αποτελούν τη βάση της ευρωπαϊκής χαρτογραφίας και μετά τον 15ο αιώνα.

Παγκόσμιος Άτλας βασισμένος στη «Γεωγραφία» του Πτολεμαίου
Ιταλία, γύρω στο 1454
Ιωάννης Ρώσος
Εικονογραφημένο χειρόγραφο
Ακριβές αντίγραφο
Biblioteca Nazionale Marciana, Βενετία, Ιταλία

Οι χάρτες του Μεσαίωνα συχνά παραβλέπουν τη γεωγραφική ακρίβεια, τονίζουν τα χριστιανικά μηνύματα και έχουν συμβολικό χαρακτήρα. Κατά την περίοδο της Αναγέννησης, η Ευρώπη απεικονίζεται ως η Παρθένος Μαρία, έκφραση της χριστιανικής της ταυτότητας.

Η Ευρώπη ως Παρθένος Μαρία
Βασιλεία, Ελβετία, (1588) 1628
Από την «Cosmographia» του Sebastian Münster (1488–1552)
Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας, Βρυξέλλες, Βέλγιο

Η άποψή μας για τον κόσμο συνήθως καθορίζεται από το πού ζούμε. Αυτό γίνεται απολύτως σαφές σε παγκόσμιους χάρτες που σχεδιάζονται εκτός Ευρώπης· σ' αυτούς η Ευρώπη μοιάζει να είναι μακρινή και ασήμαντη.

Παγκόσμιος Άτλας
Κίνα, 2012
SinoMaps Press
Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας, Βρυξέλλες, Βέλγιο

Στον Ελληνορωμαϊκό κόσμο, ο Δίας-ταύρος που μεταφέρει στη ράχη του την Ευρώπη αποτελεί συχνό θέμα στην κεραμική, τις τοιχογραφίες και τα ψηφιδωτά. Στη διάδοση του μύθου συνέβαλε επίσης η εξαγωγή των ελληνικών αγγείων.

Η Ευρώπη πάνω στον ταύρο
Από τον ναό Y, Σελινούντας
Σικελία, γύρω στο 580-560 π.Χ.
Ακριβές αντίγραφο μετόπης
Museo Archeologico Regionale Antonio Salinas, Παλέρμο, Ιταλία

Ο μύθος της Ευρώπης έχει χρησιμοποιηθεί πολλές φορές για τον σχολιασμό της ευρωπαϊκής πολιτικής. Τέτοιες απεικονίσεις σχετίζονται με τις πανευρωπαϊστικές προσπάθειες των αρχών του 20ού αιώνα αλλά και με τον τρόμο και τη βία καταστροφικών πολέμων.

«Barbaropa»
Γερμανία, 1947
Heinz Trökes (1913–1997)
Λάδι σε μουσαμά
Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας,
Βρυξέλλες, Βέλγιο

Στις πιο πρόσφατες απεικονίσεις, ο μύθος της Ευρώπης γίνεται σύμβολο της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Εμφανίζεται με τη μορφή υδατογραφήματος σε χαρτονομίσματα και χρησιμοποιείται για την εικονογράφηση πολιτικών θεμάτων, όπως είναι για παράδειγμα η κρίση του ευρώ.

«Η κρίση μέσης ηλικίας της Ευρώπης»
Εξώφυλλο του περιοδικού The Economist, Λονδίνο, Ηνωμένο Βασίλειο, 31 Μαΐου 1997
Satoshi Kambayashi
Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας, Βρυξέλλες, Βέλγιο

Ξεκινώντας στη Μέση Ανατολή, η επιρροή του Χριστιανισμού εξαπλώνεται σε ολόκληρη την Ευρώπη και γίνεται συστατικό στοιχείο του «Δυτικού» πολιτισμού. Σήμερα ακόμη ο ευρωπαϊκός πολιτισμός και οι ευρωπαϊκές αξίες και παραδόσεις εξακολουθούν να αντανακλούν αυτή την μακρά χριστιανική παράδοση.

Ξυλόγλυπτη αναπαράσταση του Πάπα
Εκκλησία του Αγίου Μαρτίνου, Ουτρέχτη, Κάτω Χώρες, τέλη 15ου αιώνα
Ξύλο δρυός
Museum Catharijneconvent, Ουτρέχτη, Κάτω Χώρες

Ο «Διαφωτισμός» του δέκατου όγδοου αιώνα αποτελεί κομβικό σημείο στην πολιτισμική και πολιτική εξέλιξη της Ευρώπης. Μέσω της ανάδειξης της αξίας της λογικής και του ορθολογισμού, ο Διαφωτισμός εμπνέει καίριες εξελίξεις στην επιστήμη, τη φιλοσοφία, την κοινωνία και την πολιτική.

Η Εγκυκλοπαίδεια των Ντιντερό και Ντ’ Αλαμπέρ
Παρίσι, Γαλλία
1751-1772
Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας, Βρυξέλλες, Βέλγιο

Η δημοκρατία είναι μια μορφή διακυβέρνησης που επιτρέπει στους πολίτες την αυτοδιάθεση – διότι οι πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονται από την πλειοψηφία του λαού. Χρειάστηκε να έρθει ο εικοστός αιώνας για να επεκτείνουν οι ευρωπαϊκές δημοκρατίες το δικαίωμα ψήφου σε όλους τους ενήλικους πολίτες.

Θραύσμα πήλινου αγγείου (όστρακο) με το οποίο προτείνεται ο εξοστρακισμός του Θεμιστοκλή
Αθήνα, Ελλάδα
5ος αιώνας π.Χ.
Πηλός
Μουσείο Αρχαίας Αγοράς/ Museum of the Ancient Agora, Αθήνα, Ελλάδα.

Η μνήμη είναι υποκειμενική και επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τις περιστάσεις. Το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ, μιας Εβραιοπούλας που κρυβόταν στο Άμστερνταμ κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής, έγινε ανάγνωσμα διάσημο σε όλο το κόσμο. Μαρτυρίες σαν αυτή, οι οποίες προσωποποιούν την Ιστορία μπορούν, μερικές φορές, να μας πουν περισσότερα από ό,τι μια ιστοριογραφική ανάλυση.

«Het Achterhuis» (Το πίσω σπίτι) / «Το ημερολόγιο ενός κοριτσιού»
Anne Frank (1929-1945)
Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες, 1947
Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας, Βρυξέλλες, Βέλγιο

Η μνήμη μπορεί να χειραγωγηθεί για να διαγράψει και να υπονομεύσει. Το «ρετουσάρισμα» που σβήνει ορισμένα άτομα από την Ιστορία υπήρξε χαρακτηριστική πρακτική διαφόρων ολοκληρωτικών καθεστώτων. Έχοντας περιπέσει στη δυσμένεια του Ιωσήφ Στάλιν μετά το 1929, ο Λέον Τρότσκι και ο Λεβ Κάμενεφ αφαιρέθηκαν από τούτη την εμβληματική φωτογραφία που απεικονίζει τον Λένιν κατά τη διάρκεια δημόσιας ομιλίας του.

Κοινή εκδήλωση μνήμης για την μάχη του Βερντέν
Βερντέν, Γαλλία, 22 Σεπτεμβρίου 1984
Φωτογραφία
Axel Springer Syndication, Βερολίνο, Γερμανία

Η μνήμη μπορεί να χειραγωγηθεί για να διαγράψει και να υπονομεύσει. Το «ρετουσάρισμα» που σβήνει ορισμένα άτομα από την Ιστορία υπήρξε χαρακτηριστική πρακτική διάφορων ολοκληρωτικών καθεστώτων. Έχοντας περιπέσει στη δυσμένεια του Ιωσήφ  Στάλιν μετά το 1929, ο Λέον Τρότσκι και ο Λεβ Κάμενεφ αφαιρέθηκαν από τούτη την εμβληματική φωτογραφία του Λένιν καθώς εκφωνεί λόγο.

Ο Τρότσκι και ο Κάμενεφ στο πλευρό του Λένιν· οι λογοκριτές θα εξαφανίσουν αργότερα τους δύο άνδρες από τη φωτογραφία.
Μόσχα, Ρωσική Σοβιετική Ομοσπονδιακή Σοσιαλιστική Δημοκρατία, 5 Μαΐου 1920/ μετά το 1929
Φωτογραφία/Παραποιημένη Φωτογραφία
Getty Images, Άμστερνταμ, Ολλανδία