Kształtowanie Europy

Europa na mapie

Gdzie zaczyna się, a gdzie kończy Europa? Od najdawniejszych czasów jest uważana za odrębną z uwagi na jej ukształtowanie kulturowe i historyczne, jednak z geograficznego punktu widzenia tworzy jeden kontynent z Azją.

Zainteresowanie Europejczyków mapami i ich kreśleniem ma długą i różnorodną historię sięgającą starożytnej Grecji i starożytnego Rzymu. Odkrycie w XV w. drogi morskiej do obu Ameryk zmienia nie tylko sposób patrzenia Europejczyków na znany im świat, ale także sposób, w jaki postrzegają samych siebie.

Wirtualne zwiedzanie

Kształtowanie EuropyLink is external

Prace starożytnych geografów, takich jak Klaudiusz Ptolemeusz (ok. 90–ok.170 n.e.), dają nam pojęcie o znanym im świecie. Na mapach przedstawione są jedynie części Europy, Azji i Północnej Afryki. Ptolemeusz używał systemu współrzędnych do określania pozycji konkretnych miejsc. Jego mapy były podstawą europejskiej kartografii jeszcze w XV w.

Mapa świata według geografii ptolemejskiej
Włochy, ok. 1454 r.
Ioannis Rhosos
Opracowanie ilustrowane
Replika
Biblioteca Nazionale Marciana, Wenecja, Włochy

Světová mapa v geografické poloze Ptolemy Ilustrovaný rukopis 1454

Na mapach kreślonych w średniowieczu często rezygnowano z geograficznej dokładności na rzecz chrześcijańskich przesłań i symboliki. W okresie renesansu kontynent europejski był przedstawiany jako Dziewica Maryja, wyraz jego chrześcijańskiej tożsamości.

Europa jako Dziewica Maryja
Bazylea, Szwajcaria, (1588 r.) 1628 r.
Sebastian Münster, „Cosmographia” (1488–1552)
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia

Encyclopedia with image of Europe as woman

Nasze postrzeganie świata zależy zazwyczaj od miejsca zamieszkania. Widać to niezwykle wyraźnie na mapach świata kreślonych poza Europą: nagle nasz kontynent wydaje się oddalony i mały.

Mapa świata
Chiny, 2012 r.
SinoMaps Press
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia

Mit O Europie

Europa, mityczna księżniczka fenicka (dzisiejszy Liban), zostaje porwana przez greckiego boga Zeusa, który przybiera postać białego byka. Zakochany i oczarowany jej urodą, Zeus uprowadza ją na Kretę.

Nazwa Europy jest kojarzona z tym mitem od starożytności po nasze czasy. Pojawia się w sztuce, literaturze, religii i polityce, a sama opowieść i ikonografia są często reinterpretowane, aby odzwierciedlić bieżące problemy.

W kulturze grecko-rzymskiej Europa na grzbiecie Zeusa jest częstym motywem ozdobnym wyrobów ceramicznych, malowideł ściennych i mozaik. Eksport waz greckich także przyczynia się do rozpowszechnienia mitu.

Europa na grzbiecie byka
Świątynia Y, Selinunt
Sycylia, ok. 580-560 p.n.e.
Replika metopy
Museo Archeologico Regionale Antonio Salinas, Palermo, Włochy

Mit o Europie jest często wykorzystywany do komentowania europejskiej polityki. Odnosi się to zarówno do podejmowanych od początku XX w. prób „paneuropeizacji”, jak i do okrucieństw i brutalności wyniszczających wojen.

„Barbaropa”
Niemcy, 1947 r.
Heinz Trökes (1913–1997)
Olej na płótnie
Dom Historii Europejskiej,
Bruksela, Belgia

W nowszej interpretacji mitu Europa jest symbolem integracji europejskiej. Występuje pod postacią znaku wodnego na banknotach euro i była wykorzystywana do ilustrowania kwestii politycznych, takich jak kryzys euro.

„Europa pogrążona w kryzysie wieku średniego”
The Economist, Londyn, Zjednoczone Królestwo, 31 maja 1997 r.
Satoshi Kambayashi
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia

Europejskie dziedzictwo

Jakie elementy łączą nasz kontynent? Co można uznać za europejskie dziedzictwo?

Europa to coś więcej niż suma narodowych historii, ale czy jest ona cywilizacją i kulturą charakteryzującą się szczególną tradycją i wartościami powstałymi na przestrzeni dziejów?

Pewne tradycyjnie europejskie elementy rozprzestrzeniły się po całym kontynencie. Czy można je uznać za szczególne cechy europejskiej kultury? Jeśli tak, to jakie elementy tego europejskiego dziedzictwa należy chronić, co pragniemy zmienić, a czemu należy się przeciwstawiać?

Chrześcijaństwo, które pojawiło się najpierw na Bliskim Wschodzie, upowszechniło się w całej Europie, by stać się religią o potężnym wpływie oraz wyróżniającą cechą cywilizacji „zachodniej”. Dzisiejsze europejskie wartości, tradycje i kultura nadal odzwierciedlają to wieloletnie chrześcijańskie dziedzictwo.

Rzeźbiona figura papieża
Katedra św. Marcina w Utrechcie, Holandia, koniec XV w.
Dąb
Museum Catharijneconvent, Utrecht, Holandia

Carved figure of Pope St. Martin’s Church Utrecht

Znany jako epoka oświecenia XVIII wiek stanowił przełom w rozwoju kulturalnym i politycznym Europy. Kładąc nacisk na rozum i racjonalne myślenie, dokonano wtedy ogromnych postępów w nauce, filozofii, społeczeństwie i polityce.

Encyklopedia Diderota i d’Alamberta
Paryż, Francja
lata 1751–1772
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia

Inside front cover Diderot’s d’Alambert’s Encyclopaedia 18 century

Demokracja jest formą rządów, która daje obywatelom prawo do samostanowienia, a decyzje polityczne zapadają większością głosów. Dopiero w XX wieku w europejskich demokracjach rozszerzono prawo do głosowania na wszystkich dorosłych obywateli.

Ostrak z głosem za wygnaniem Temistoklesa
Ateny, Grecja
V wiek p.n.e.
Glina
Μουσείο Αρχαίας Αγοράς/ Muzeum Agory, Ateny, Grecja

Pamięć

Czy pamiętając o przeszłości, możemy uniknąć powtarzania jej błędów? Pamięć ma kluczowe znaczenie. Zarówno na poziomie jednostkowym, jak i grup społecznych, jest ona podstawą procesu uczenia się i samoświadomości.

A jednak pamięć jest skomplikowanym zjawiskiem. Jest selektywna i nieodłącznie związana z zapominaniem. Nasze wspomnienia to podstawowy składnik historii: wywierają one przemożny wpływ na naszą teraźniejszość i przyszłość. Nasza pamięć o tej samej przeszłości wciąż się zmienia.

Pamięć jest subiektywna i pozostaje pod silnym wpływem okoliczności. Dziennik Anny Frank, żydowskiej dziewczynki ukrywającej się w Amsterdamie podczas nazistowskiej okupacji, stał się znany na całym świecie. Tego typu świadectwa, które przywracają historii indywidualny wymiar, mogą nam czasem powiedzieć więcej niż analiza historiograficzna.

Het Achterhuis/ Dziennik młodej dziewczyny
Anne Frank (1929–1945)
Amsterdam, Holandia, 1947 r.
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia

Inside front cover diary image Anne Frank

Pamięć zależy od kontekstu historycznego. Czasem skłania do odwetu, a czasem prowadzi do pojednania. Szczególnie symboliczny moment spotkania François Mitterranda i Helmuta Kohla podczas obchodów rocznicy wybuchu I wojny światowej położył kres historycznej wrogości Francji i Niemiec.

Wspólne obchody rocznicy bitwy pod Verdun
Verdun, Francja, 22 września 1984 r.
Fotografia
Axel Springer Syndication, Berlin, Niemcy

Black white photograph leaders holding hands

Pamięcią można manipulować, aby wymazywać i osłabiać. Dosłowne wymazywanie niektórych osób z historii jest cechą charakterystyczną reżimów totalitarnych. Lew Trocki i Lew Kamieniew po wejściu w konflikt z Józefem Stalinem w 1929 r. zostali usunięci ze słynnej fotografii przedstawiającej Lenina wygłaszającego przemówienie.

Trocki i Kamieniew u boku Lenina. Cenzorzy usunęli następnie obu mężczyzn ze zdjęcia.
Moskwa, Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka, 5 maja 1920 r. / po 1929 r.
Fotografia / Zdjęcie po retuszu
Getty Images, Amsterdam, Holandia

Black white photograph Lenin passionate speech to crowd