Τα θεμελιώδη δικαιώματα κατά τον περιορισμό της κυκλοφορίας των πολιτών

Η ελευθερία έκφρασης, το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και η ελεύθερη κυκλοφορία αποτελούν θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Τα μέτρα έκτακτης ανάγκης που ελήφθησαν στις ευρωπαϊκές χώρες για τον περιορισμό της εξάπλωσης του ιού του κορονοϊού έχουν προκαλέσει αρκετές παρενέργειες, μεταξύ των οποίων ο περιορισμός αυτών των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Οι επικριτές των μέτρων ισχυρίστηκαν μάλιστα ότι ορισμένα κράτη επωφελήθηκαν από την κατάσταση έκτακτης ανάγκης για να περάσουν αμφίβολες νομοθετικές πράξεις που δεν σχετίζονται με την καταπολέμηση της νόσου COVID-19. Ωστόσο, οι Ευρωπαίοι έχουν δείξει ότι είναι πρόθυμοι να υπερασπιστούν τα δικαιώματα αυτά, όταν εξαιρετικές καταστάσεις αποκαλύπτουν τα τρωτά σημεία των δημοκρατικών κοινωνιών. 

Κατά τις πρώτες εβδομάδες του πανευρωπαϊκού περιορισμού της κυκλοφορίας, η ελληνοαυστριακή καλλιτέχνιδα Anna Vasof δημιούργησε ένα κεραμικό χέρι ως μάσκα, για να υποδείξει την ασφυξία — τόσο πραγματική όσο και μεταφορική — που προκάλεσε η πανδημία. «Ένα από τα συνηθέστερα συμπτώματα της νόσου COVID-19 είναι η δύσπνοια και οι αναπνευστικές δυσχέρειες, αυτή η ασθένεια ωστόσο προκάλεσε ασφυξία και σε πολλούς άλλους τομείς της ζωής» γράφει η Άννα Βάσωφ σχετικά με το έργο της. 

«Είναι γεγονός ότι σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες καταργήθηκαν πολλά συνταγματικώς εγγυημένα ανθρώπινα δικαιώματα κατά τη διάρκεια της κρίσης του κορονοϊού και ότι αυτό προκάλεσε κοινωνική ασφυξία σε χιλιάδες πολίτες. Κατά τη διάρκεια της καραντίνας, πολλοί άνθρωποι και ιδίως γυναίκες αναγκάστηκαν να παραμείνουν για μήνες σε εκρηκτικά μικρά διαμερίσματα και να αντιμετωπίσουν σωματικά αλλά ως επί το πλείστον ψυχικά κακοποιητικά μέλη της οικογένειας και για να επιβιώσουν αναγκάστηκαν να μείνουν σιωπηλά. Στους δημόσιους χώρους οι χειρουργικές μάσκες έγιναν σύμβολα της κοινωνικής αποστασιοποίησης, μιας δυστοπικής κατάστασης που περιγράφει ως επί το πλείστον τον φόβο να πλησιάσουμε άλλους ανθρώπους».

Μαύρες ομπρέλες

Οι λόγοι διαδήλωσης δεν μειώθηκαν με τον περιορισμό της κυκλοφορίας. Κάποιες διαδηλώσεις αναβλήθηκαν, ενώ άλλες προκλήθηκαν ακριβώς από τα μέτρα έκτακτης ανάγκης. Πώς όμως διαδηλώνουν οι άνθρωποι, όταν απαγορεύονται οι μεγάλες συγκεντρώσεις και οι δημόσιοι χώροι είναι κλειστοί; Η ελευθερία διαδήλωσης προκύπτει από το δικαίωμα του συνέρχεσθαι, συνεπώς, αποτελεί επίσης θεμελιώδες δικαίωμα. 

Τον Απρίλιο του 2020 επρόκειτο να ψηφιστεί ένας νόμος στην Πολωνία που θα έκανε παράνομες τις αμβλώσεις και τη σεξουαλική αγωγή. Οι μαύρες ομπρέλες που αποτελούσαν το σύμβολο της μάχης για την προστασία των δικαιωμάτων των γυναικών στην Πολωνία δεν μπορούσαν να εμφανιστούν σε δημόσιους χώρους στο πλαίσιο διαδηλώσεων. Μαζί με άλλους διαδηλωτές στην πόλη Szczecin, η Magda Górecka στάθηκε σε μια ουρά σουπερμάρκετ, στον μόνο δημόσιο χώρο που επιτρεπόταν να βρίσκονται πολλά άτομα συγχρόνως. Άλλοι διαδηλωτές κρέμασαν μαύρες ομπρέλες και αφίσες από τα μπαλκόνια και τα παράθυρά τους. Η ψήφιση του νόμου κατά των αμβλώσεων τελικά αναβλήθηκε.

Η ομπρέλα δεν είναι τυχαία επιλογή για τις γυναίκες στην Πολωνία· πρόκειται για ιστορική υπενθύμιση του μακρόχρονου αγώνα για τα δικαιώματα των γυναικών. Το 1918 οι Πολωνές σουφραζέτες χτυπούσαν τις ομπρέλες τους στο πεζοδρόμιο μπροστά από την κατοικία του Πολωνού ηγέτη Józef Piłsudski, απαιτώντας να τους παραχωρηθεί δικαίωμα ψήφου.

Ιστορία δύο πόλεων. Τα σύνορα της πανδημίας

Λόγω του περιορισμού κυκλοφορίας των πολιτών, η ελεύθερη κυκλοφορία δέχτηκε έντονο πλήγμα. Τα ξεχασμένα σύνορα υψώθηκαν ξανά και πολλοί Ευρωπαίοι βρέθηκαν μακριά από τις οικογένειές τους. Οι κάτοικοι των συνοριακών πόλεων αντέδρασαν με δημιουργικότητα, έργα τέχνης και σιωπηλές διαμαρτυρίες κατά του συγκεκριμένου περιορισμού της ελεύθερης κυκλοφορίας. 

Ο Gruia Bădescu, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της πόλης Κωνσταντίας στη Γερμανία, κατέγραψε τη νέα πραγματικότητα μιας πόλης που ζούσε με νέα σύνορα:

«Στα μέσα Μαρτίου 2020, εμφανίστηκε μεταλλική περίφραξη που διαχωρίζει τον ανοικτό χώρο πρασίνου που μοιράζονται η γερμανική πόλη Konstanz και το ελβετικό Kreuzlingen. Τον φράχτη έχτισε η γερμανική ομοσπονδιακή αστυνομία στο πλαίσιο της πολιτικής κλεισίματος των συνόρων σε όλη τη χώρα. Η ενέργεια αυτή κατέπληξε τους πολίτες της ενοποιημένης αστικής περιφέρειας Κωνσταντίας-Kreuzlingen. Ξαφνικά χώρισαν ζευγάρια, οικογένειες και φίλοι, οι οποίοι πήγαιναν στον νέο συνοριακό φράχτη για να ιδωθούν. Δεν ήταν σπάνιο να βλέπει κανείς ζευγάρια χέρι-χέρι με τον φράχτη ανάμεσά τους» μας εξήγησε ο Gruia Bădescu. 

«Στις αρχές του Απριλίου, το δημοτικό συμβούλιο του Kreuzlingen αποφάσισε να βάλει και δεύτερο φράχτη, ώστε να είναι αδύνατο το άγγιγμα μεταξύ των ανθρώπων στις δύο πλευρές. Η απόσταση ανάμεσα στους δύο φράχτες συμμορφωνόταν με τους κανόνες κοινωνικής αποστασιοποίησης».

Σύντομα άρχισαν να εμφανίζονται σιωπηλές διαμαρτυρίες κατά του κλεισίματος των συνόρων. Κάλεσαν όλους όσοι επλήγησαν ή ήθελαν να συμμετάσχουν από την αλληλεγγύη να σκεφτούν κάτι που μπορούν να φέρουν στον φράκτη: μια φωτογραφία, ένα γράμμα, μια κλειδαριά ή οποιοδήποτε άλλο δημιουργικό αντικείμενο. Η πρόσκληση έλεγε «Φέρτε μόνο θετικά. Όχι προκλήσεις, όχι απορρίμματα».

Οι οικογένειες οργάνωναν πικνίκ στις δύο πλευρές του φράχτη, ενώ επάνω του εμφανίστηκαν αφίσες. Σε μία από αυτές έλεγε: «Ούτε οι κατεστραμμένες οικογένειες ούτε ο εθνικισμός είναι λύση για την πανδημία. Ο φράχτης πρέπει να αφαιρεθεί». Σε μια άλλη αφίσα ανακοινωνόταν ότι «ένα νιόπαντρο ζευγάρι θρηνεί τον γάμο του, ο οποίος έπειτα από 25 ημέρες έπεσε θύμα αυτού του φράχτη». 

Στις 15 Μαΐου ο φράχτης επιτέλους απομακρύνθηκε. 

Όπως δείχνουν αυτά τα παραδείγματα, οι Ευρωπαίοι βρήκαν δημιουργικές διεξόδους για να αμφισβητήσουν τους περιορισμούς των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους κατά τον περιορισμό της κυκλοφορίας, επινοώντας συνεχώς νέους τρόπους για να κάνουν τη φωνή τους να ακουστεί.  

Πηγή εικόνας: Μάσκα χειρός της Anna Vasof, 2020