Odbudowa podzielonego kontynentu

Określono na nowo granice i przemieszczono siłą całe społeczności. Zachodni sojusznicy zaakceptowali przesunięcie polskich granic na zachód i kontrolę Związku Radzieckiego nad państwami bałtyckimi. Zmiany granic nastąpiły też we Włoszech, w Bułgarii, Rumunii, Czechosłowacji i na Węgrzech. Niemcy i Austrię podzielono na strefy okupacyjne.

Przywódcy państw sprzymierzonych układają Europę
Londyn, Zjednoczone Królestwo, 1945 r.
Rysunek satyryczny
Reprodukcja
Punch Ltd, Londyn, Zjednoczone Królestwo

Niedobór mężczyzn oznacza, że ciężarem odbudowy obarczone są głównie kobiety, młodzi ludzie oraz jeńcy wojenni.

Kobiety pracujące przy usuwaniu gruzu
Tallin, Estonia, 1945 r.
Fotografia
Rahvusarhiiv, Tallin, Estonia

Kolejki za chlebem są powszechne, a zaradni ludzie wykorzystują wszystko, co wpadnie im w ręce, by się ogrzać, ubrać i zaspokoić inne potrzeby.

Kartki na żywność
Węgry, lata 40. XX w.
Replika
Magyar Nemzeti Múzeum, Budapeszt, Węgry

Ponownie ujawniają się ostre różnice ideologiczne między liberalnymi demokracjami Zachodu i wschodnim komunizmem, potęgując prawdopodobieństwo nowej wojny światowej.

Pierwsza radziecka bomba atomowa
Moskwa, Związek Radziecki, druga połowa XX w.
Fotografia
Политехнический музей / Muzeum Politechniki w Moskwie, Rosja

Środki z planu Marshalla zaproponowano większości państw na zachodzie i wschodzie Europy, ale Związek Radziecki nakazuje rządom krajów pozostających pod jego wpływami odrzucenie oferty, co przyczynia się do pogłębienia podziału kontynentu. Do czasu zakończenia planu wszystkie objęte nim państwa przekraczają poziom rozwoju gospodarczego sprzed wojny.

Stalin próbuje zablokować plan Marshalla
The New York Times, Stany Zjednoczone, 1947 r.
Edwin Marcus
Rysunek satyryczny
Reprodukcja
The New York Times, Stany Zjednoczone

Zarówno blok zachodni, jak i blok wschodni są zdecydowane udowodnić wyższość swojego modelu społeczeństwa. Wschód, który funkcjonuje w oparciu o gospodarkę planową i rządy jednej partii, obstaje przy idei, że ideologia komunizmu zajmie miejsce kapitalizmu. Gospodarka i polityka o takich cechach prezentowane są jako jedynie etap przejściowy do bezklasowego i bezpaństwowego społeczeństwa.

„CCCP USA” (ZSRR USA)
Paryż, Francja, 1968 r.
Roman Cieślewicz
Plakat
Reprodukcja
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia

Typowym produktem tamtych czasów jest plastikowe krzesło w kształcie litery S, efekt pracy duńskiego projektanta Vernera Pantona. W krajach komunistycznych projektanci też chcieli pokazać, co potrafią – w Niemczech Wschodnich wkrótce zaczęto produkować krzesła w kształcie litery Z.

Krzesło w kształcie litery S
Niemcy Zachodnie, lata 60. XX w.
Verner Panton (1926–1998)
Plastik
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia

W europejskich systemach oświatowych zachodzą w tym okresie ogromne zmiany. Finansowanie państwowe zwiększa się na wszystkich szczeblach dzięki kwitnącej gospodarce i państwu opiekuńczemu, co oznacza lepszy dostęp do edukacji dla większej liczby dzieci i młodzieży – edukacja nie jest już wyłącznie zarezerwowana dla uprzywilejowanej mniejszości.

Zdjęcie klasowe
Bułgaria, lata 60. XX w.
Zbiory prywatne

Miasta satelickie i wielkie osiedla są budowane zgodnie z zasadami modernistycznej architektury. Obok węzłów transportowych i ośrodków administracyjnych powstają kilometry identycznych szarych betonowych bloków. Negatywne skutki tak skrajnego funkcjonalizmu i surowego estetycznego ujednolicenia dla życia ludzi i tkanki społecznej wyjdą na jaw dopiero później.

Makieta trzypokojowego mieszkania „WBS 70”
Niemcy Wschodnie, lata 70. XX w.
Replika
Deutsches Historisches Museum, Berlin, Niemcy

Ten fotel ze stworzonej przez Eastmana kliniki dentystycznej dla dzieci jest przykładem na to, że opieka zdrowotna w przedwojennej Europie była w znacznej mierze uzależniona od hojności prywatnych darczyńców, takich jak amerykański biznesmen George Eastman. W latach 30. XX w. Eastman założył i finansował szereg klinik dentystycznych w Europie, które po wojnie włączono do publicznej służby zdrowia.

Fotel dentystyczny z kliniki dentystycznej Eastmana
Sztokholm, Szwecja, lata 50. XX w.
Eastmaninstitutet, Sztokholm, Szwecja

Własny samochód, wcześniej zarezerwowany dla bogaczy, obecnie jest w zasięgu ręki coraz większej liczby ludzi i symbolizuje europejski dobrobyt. Jednakże w krajach bloku wschodniego, gdzie produkcja nigdy nie zaspokaja popytu, samochody są towarem luksusowym, czasem będącym przedmiotem wieloletniego oczekiwania na liście klientów.  Licencje na modele-ikony, np. włoskiego FIAT-a, sprzedawane są w innych państwach kontynentu.

Samochód Zastawa 750 produkowany na licencji FIAT-a
Jugosławia, 1978 r.
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia

W Europie Zachodniej rośnie nadzieja na zjednoczenie Europy, gdyż czuje się ona zamknięta w coraz silniejszym potrzasku między dwoma supermocarstwami. Powoli idea kontynentu jako „trzeciej siły” toruje drogę ściślejszej współpracy ponadgranicznej.

Europa podczas zimnej wojny
Francja, ok. 1948 r.
Plakat
Reprodukcja
Centre international de recherche sur l’imagerie politique, Paryż, Francja

Aby powstały „Stany Zjednoczone Europy”, potrzebne są takie rzeczy, jak paszport i wspólna waluta. Jeszcze w latach 40. niezależne stowarzyszenie pod nazwą Ruch Europejski prowadzi kampanię w tej sprawie, rozpowszechniając specjalnie wydane na tę okoliczność dowody tożsamości i banknoty.

Projekt przyszłego europejskiego banknotu
Holandia, 1949 r.
Reprodukcja
International Institute for Social History, Amsterdam, Holandia

Spójrz na pisownię słowa EUROP na tej sztabce żelaza z 1953 r. Brakuje końcowego „E”, które powinno się tam znaleźć zgodnie z pisownią francuską, a także „A”, które stosuje się w języku niemieckim, niderlandzkim i włoskim. To znamienny przykład kompromisu w obrębie nowej Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali.

Sztabka symbolizująca plan Schumana
Luksemburg, 1953 r.
Żelazo
Replika
Fondation Jean Monnet pour l’Europe, Lozanna, Szwajcaria

Artyści Ritula Fränkel i jej mąż Nicholas Morris tworzą dzieło Josef’s Coat (Płasz Józefa) w 2001 r. Płaszcz należał do ojca Rituli, Josefa Fränkela, który przeżył Holokaust.

„Joseph´s Coat” Darmstadt, 2001 r. 
Ritula Fränkel, Nicholas Morris 
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia