Rok 1914 to punkt zwrotny w Europie, która dominuje na świecie politycznie, gospodarczo i kulturalnie.
Jednak wybuch pierwszej wojny światowej, pierwszej zindustrializowanej wojny masowej, powoduje bezprecedensowe zniszczenia zarówno na polu bitwy, jak i wśród ogółu społeczeństw europejskich. Te cztery lata głęboko wstrząsają Europą, wciągając ją w światowy konflikt na niespotykaną dotychczas skalę.
Katastrofa ta to początek najbardziej krwawego stulecia w europejskiej historii, a jej traumatyczne skutki mają głęboki wpływ na europejską pamięć.
W 1915 r. pod belgijskim miasteczkiem Ypres armia niemiecka po raz pierwszy z powodzeniem użyła gazów bojowych. Pomysł wykorzystania broni gazowej narodził się jako próba przerwania impasu w wojnie pozycyjnej. Używano chloru, bromu i gazu musztardowego. Chociaż liczba ofiar śmiertelnych była w istocie niewielka, psychologiczny wpływ na żołnierzy był jednak znaczący. Maska gazowa to doskonały przykład odczłowieczenia jednostki w czasie pierwszej wojny światowej.
Wojenne maski przeciwgazowe
Stany Zjednoczone
1917 r.
Hulton Archive/ Stringer/ Getty
W dniu 28 czerwca 1914 r. następca tronu Austro-Węgier arcyksiążę Franciszek Ferdynand został wraz z żoną zastrzelony w Sarajewie przez Gavrilo Principa, bośniackiego Serba walczącego o powstanie niezależnego od Austrii państwa jugosłowiańskiego. Wydarzenie to naruszyło kruchą równowagę sił i pogrążyło kontynent w wojennej zawierusze.
Pistolet użyty podczas zamachu w Sarajewie
Belgia, 1910 r.
Heeresgeschichtliches Museum, Wiedeń, Austria
Szacuje się, że w pierwszej wojnie światowej zginęło 10 milionów żołnierzy, z których wielu nigdy nie zidentyfikowano. W Europie narodziło się wtedy pojęcie nieznanego żołnierza, co pozwoliło oddać poległym hołd na cmentarzach i w publicznych miejscach pamięci. Ta jawnie bezsensowna rzeź doprowadziła po wojnie do dyskredytacji klas rządzących. Przeorany wojną europejski krajobraz zmienił się bezpowrotnie; do dziś przypominają nam o wojnie dawne pola bitew, pozostałości archeologiczne i mogiły.
Oznakowanie grobu nieznanych żołnierzy
Front koło Soca, Austro-Węgry, lata 1914–1918
Beton i drut kolczasty
Kobariški muzej, Kobarid, Słowenia
Konsekwencją pierwszej wojny światowej jest rozpad starych imperiów i powstanie nowych państw. Pacyfizm i idea integracji europejskiej zyskują na znaczeniu.
W całej Europie rozwija się demokracja parlamentarna, natomiast Związek Radziecki staje się pierwszą dyktaturą komunistyczną. Jednakże do 1939 r. większość systemów demokratycznych upada i przeważająca część Europejczyków żyje w reżimach autorytarnych lub totalitarnych, które kontrolują życie publiczne i prywatne oraz ograniczają wolność jednostki.
Po dojściu do władzy w 1933 r. naziści wprowadzają reżim totalitarny, uznający aryjskich Niemców za biologicznie wyższą rasę panów, predestynowaną do panowania nad Europą. Żydów obarcza się winą za problemy Niemiec i oskarża o spiskowanie w celu przejęcia kontroli nad światem.
Wkrótce po przejęciu władzy w Związku Radzieckim przez Józefa Stalina, pod koniec lat 20. XX w., rodzi się kult Stalina, który osiąga apogeum po sowieckim zwycięstwie w drugiej wojnie światowej.
„Wznieście wyżej sztandar Marksa, Engelsa, Lenina i Stalina!”
Związek Radziecki, 1933 r.
Gustaw Kłucis (1895–1938)
Plakat
Reprodukcja
Российская государственная библиотека / Rosyjska Biblioteka Państwowa, Moskwa, Rosja
W całej Europie konstytucje dają mężczyznom – a w wielu przypadkach również kobietom – prawo do głosowania. Władza państwa zostaje ograniczona, co stanowi prawdziwy przełom w kierunku demokracji.
Urna wyborcza
Finlandia, początek XX w.
Vapriikki Museokeskus, Tampere, Finlandia
Podczas zgromadzenia Ligi Narodów w dniu 7 września 1929 r. francuski minister Aristide Briand wezwał kraje europejskie do jednogłośnego potępienia wojny i przyjęcia polityki rozbrojenia. Po raz pierwszy europejskie państwo występuje z inicjatywą wspólnego europejskiego działania.
Aristide Briand (1862–1932)
Francuski polityk
Francja, lata 20. XX w
Granger Historical Picture Archive/Alamy Stock Photo
Zbombardowanie baskijskiego miasta Guernica w dniu 26 kwietnia 1937 r. przez niemieckie i włoskie samoloty jest jednym z najstraszniejszych wydarzeń hiszpańskiej wojny domowej.
„Guernica”
Francja, 1937 r.
Rzeźba z brązu
René Iché (1897–1954)
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia
Reżim nazistowski brutalnie represjonował przeciwników, a osoby uznane za zagrożenie dla bezpieczeństwa z powodu opozycyjnych poglądów politycznych, nieposłuszeństwa obywatelskiego lub stawianego oporu trafiały do obozów koncentracyjnych.
Tablica oznakowania więźniów
Obóz koncentracyjny w Dachau, Rzesza Niemiecka, ok. 1938–1942 r.
Reprodukcja
KZ-Gedenkstätte Dachau, Dachau, Niemcy
Bundesarchiv, Bild 146-1993-051-07 / CC-BY-S.A 3.0, Koblenz, Germany
Druga wojna światowa często określana jest jako „wojna totalna” , gdyż zanika podział na żołnierzy i cywilów. Miliony ludzi padają ofiarą masowej eksterminacji, deportacji, śmierci głodowej, pracy przymusowej, obozów koncentracyjnych i bombardowań.
Pod władzą nazistów miliony ludzi giną w systematycznych czystkach etnicznych i społecznych. Eksterminacja europejskich Żydów pod względem skali i stopnia biurokratyzacji nie znajduje porównania z żadnym innym wydarzeniem w historii. Wojna ma szczególnie okrutny przebieg w Europie Środkowo-Wschodniej, która znalazła się w ogniu krzyżowym między narodowym socjalizmem a stalinizmem.
Niemieckie ambicje terytorialne i chęć zapanowania nad Europą doprowadziły kontynent do wojny, która rozpętała się 1 września 1939 r. Tydzień wcześniej Hitler i Stalin zawarli pakt o nieagresji obejmujący tajny protokół o podziale Europy Środkowo-Wschodniej na nazistowską i sowiecką strefę wpływów.
„Misja Niemiec w Europie”
Berlin, Rzesza Niemiecka, ok. 1941 r.
Werner von Axster-Heudtlaß
Plakat
Reprodukcja
Deutsches Historisches Museum, Berlin, Niemcy
Tyrania i przemoc nazistów wywoływały coraz większe oburzenie i wstręt; narastał opór na okupowanych terytoriach. W różnych miejscach opór przyjął różne formy: w Grecji, Polsce, Jugosławii i Związku Radzieckim prowadzono szeroko zakrojone akcje zbrojne, w innych krajach występował opór obywatelski.
Partyzanci (Narodowa Armia Wyzwolenia)
Jugosławia, lata 1942–1945
Fotografia
Hrvatski Povijesni Muzej, Zagrzeb, Chorwacja
W niemal wszystkich okupowanych krajach Żydzi musieli nosić żółtą sześcioramienną gwiazdę, co oznaczało hańbiące i upokarzające wykluczenie ze społeczeństwa. Przymusowe przesiedlenie Żydów do gett było istotnym elementem przygotowań do zorganizowanej zagłady.
Gwiazda Dawida z Francji
Francja, lata 1942–1944
בית לוחמי הגטאות / Muzeum Bojowników Getta, Zachodnia Galilea, Izrael
Szacuje się, że 60 mln osób straciło życie podczas II wojny światowej, z czego prawie dwie trzecie stanowiła ludność cywilna. Jednak same liczby nie wyrażają w pełni towarzyszących temu tragedii osobistych czy katastrofalnego wpływu tych wydarzeń na różne grupy osób. Zebrane tu przedmioty opowiadają ludzkie historie kryjące się za tymi wydarzeniami i skłaniają nas wszystkich do przemyślenia, jak ludzie radzą sobie z traumą i stratami na taką skalę.
Podczas oblężeń, z powodu głodu i związanych z nim chorób, życie straciły setki tysięcy cywilów.
Głodująca Holenderka
Amsterdam, Holandia okupowana przez Niemcy, lata 1944–1945
Casparus Bernardus (Cas) Oorthuys (1908–1975)
Fotografia
Nederlands Fotomuseum, Rotterdam, Holandia
W Związku Radzieckim pod rządami Stalina w trakcie wojny i po niej miliony ludzi są zmuszane do wewnętrznych przesiedleń. Ten list, napisany na korze brzozowej przez deportowanego prawnika, który rozchorował się, pracując w gułagu, mówi o jego nadziei na połączenie się z rodziną. Nigdy więcej jej nie zobaczył.
List więźnia gułagu
Wiatlag, Związek Radziecki, styczeń 1943 r.
Kora brzozy
Tukuma muzejs, Tukums, Łotwa
Szanse przeżycia jeńca wojennego zależały od tego, po której stronie i w jakim momencie wojny został schwytany. Amerykański Czerwony Krzyż zdołał przygotować i dostarczyć ponad 27 mln paczek, aby zwiększyć szanse jeńców na bezpieczny powrót do domu.
Paczka z Czerwonego Krzyża
Wielka Brytania, 1945 r.
Karton
Imperial War Museum, Londyn, Wielka Brytania
