Europa: światowa potęga

Zmiana polityczna

Wiek XIX – wiek rewolucji! Czerpiąc inspirację z rewolucji francuskiej 1789 r., narody w całej Europie rzucają wyzwanie rządzącej arystokracji i walczą o rozwój praw obywatelskich i praw człowieka, demokracji oraz narodowej niepodległości.

Nacjonalizm pojawia się jako rewolucyjny postulat zapowiadający większy udział obywateli w demokracji, ma jednak charakter wykluczający, ponieważ odwołuje się do wizji świata składającego się z państw narodowych zamieszkałych przez ludzi należących do tej samej grupy etnicznej. Jednak niektórzy europejscy wizjonerzy mają nadzieję na zjednoczenie kontynentu i przezwyciężenie partykularyzmów narodowych.

Wirtualne zwiedzanie

Chwastów: światowa potęga (1789–1914)Link is external

Rewolucjoniści w całej Europie kwestionują arystokratyczne przywileje i tradycyjne porządki. Szczególnie rewolucje w latach 1848–1849 są ważnym krokiem w walce o równość, samostanowienie narodowe i prawa człowieka – cele, które są niemniej istotne w naszych czasach.

„Wznoszenie barykad”
Związek Niemiecki, ok. 1850 r.
Gra konstrukcyjna
Drewno, papier
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia

Erection of Barricades Construction wooden toy 1850

Rewolucja francuska 1789 r. jest punktem zwrotnym w europejskiej historii. Istniejące systemy polityczne chwieją się pod naporem rozprzestrzeniających się na kontynencie ideałów „wolności, równości i braterstwa”. Atak rewolucjonistów francuskich na Bastylię w Paryżu 14 lipca 1789 r. staje się symbolem oporu wobec skorumpowanych rządów i arystokratycznych przywilejów.

„Siège de la Bastille” (Szturm na Bastylię)
Paryż, Francja, 1969 r., wg dzieła Jeana-Bertranda Andrieu (1761–1822)
Medal odlany w brązie
Monnaie de Paris, Paryż, Francja

Enlarged medal in cast bronze depicting Storming of Bastille

Legendy, mity i chwalebna przeszłość stają się ważnymi elementami ruchów narodowych próbujących kształtować tożsamość narodową – tożsamość, która zgodnie z wyobrażeniami ma być wyjątkowa i różna od innych. Flagi, hymny i symbole to tylko niektóre z elementów stosowanych przez ruchy narodowe do osiągnięcia tych celów i budowania własnego wizerunku.

Legendarna przysięga Konfederacji Szwajcarskiej
Szwajcaria, XIX w.
Talerz ceramiczny
Szwajcarskie Muzeum Narodowe, Zurych, Szwajcaria

Ceramic plate depicting Legendary oath of the Swiss Confederacy Switzerland

Rynki I ludzie

Para, dym, fabryki, hałas – wszystko to zapowiada początek rewolucji przemysłowej w Wielkiej Brytanii. Rozpowszechniająca się w różnym stopniu w Europie produkcja przemysłowa przekształca ten kontynent w światowe centrum industrializacji, finansów i handlu. Nowe odkrycia techniczne rozpoczynają postęp przemysłowy, a energia parowa jest podstawą rozwoju przemysłu ciężkiego. Całkowicie zmieniają się metody produkcji, a duże fabryki zatrudniające tysiące robotników masowo produkują towary przemysłowe i konsumpcyjne.

Robotnicy w XIX w. to najemni pracownicy pozbawieni ochrony prawnej i socjalnej. Często muszą pracować i żyć w szokujących warunkach. Dopiero pod koniec stulecia ich sytuacja się poprawia w miarę zdobywania praw do głosowania.

Reklama Maison du Peuple
Bruksela, Belgia, 1899 r.
Plakat
Reprodukcja
Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis, Gandawa, Belgia

Advert forMaison du Peuple Brussels poster

Uprzemysłowienie i wprowadzenie zmechanizowanej produkcji całkowicie zmienia warunki pracy ludzi w Europie.

Młot parowy Nasmyth
Wielka Brytania, ok. 1850 r.
Replika
Science Museum, Londyn, Zjednoczone Królestwo

Pochodzące z języka francuskiego słowo burżuazja oznacza nową kategorię społeczną, która pojawia się po zmianach spowodowanych rewolucją przemysłową. Ekonomicznie niezależni, wykształceni i zdobywający prawa polityczne ludzie ci są siłą napędową zmian gospodarczych i politycznych.

„Portrait de Monsieur et Madame Georges Hobé” (Portret małżeństwa Hobé)
Belgia, druga połowa XIX w.
Gustave Vanaise (1854–1902)
Musées royaux des Beaux-Arts / Koninklijke Musea voor Schone Kunsten, Brussels, Belgium

Nauka I technologia

Pod koniec XIX w. Europę charakteryzują szybkość, dynamizm i wiara w postęp. Linie kolejowe, elektryczność, kino, fotografia i nowe teorie naukowe i medyczne potwierdzają, że Europa zajmuje czołową pozycję na drodze do nowoczesności. Przyszłość wygląda optymistycznie.

Nadejście wieku kolei potwierdza pozycję Europy jako światowego lidera w dziedzinie technologii. Postępuje uprzemysłowienie, a dalekie podróże stają się dostępne dla wszystkich klas społecznych.

Linie kolejowe zmieniają krajobraz Europy – powstają tunele, wiadukty i mosty nad przeszkodami dotychczas nie do pokonania. W 1882 r. zostaje otwarty najdłuższy w owym czasie tunel na świecie – piętnastokilometrowy tunel Gotarda łączący północ i południe Europy. Koleje umożliwiają transport i turystykę na masową skalę.

Trasa Europa Północna–Włochy linią kolejową przez tunel św. Gotarda
Lugano, Włochy, 1898 r.
Artysta nieznany
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia

Northern Europe to Italy via Gotthard railway

Telegraf umożliwia prawie natychmiastową komunikację między odległymi miejscami. Informację o przestępstwie popełnionym w jednym mieście można szybko przekazać do innego, podobnie jak światowe ceny towarów. Dzięki podwodnym kablom komunikacja zyskuje globalny wymiar.

Jeden z pierwszych modeli telegrafu używany w Belgii
Londyn, Wielka Brytania, ok. 1844
Cooke i Wheatstone
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia

Na światowej wystawie z 1900 r. ujawniają się napięcia międzynarodowe i rywalizacja między państwami u schyłku XIX w. – eksponowane są tam broń oraz skolonizowane wioski. Ta rywalizacja w dramatyczny sposób ukształtuje nadchodzące stulecie.

Broń wojenna, wystawa światowa
Paryż, Francja, 1900 r.
Katalog wystawy
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia

Image from exhibition catalogue, men viewing new military weapons

Imperializm

Wiek XIX to okres europejskiej dominacji nad resztą świata. Imperia się rozrastają, przybywa kolonii – a wszystko napędza rewolucja przemysłowa. Kolonie dostarczają surowców i towarów luksusowych, aby zaspokoić rosnący popyt, a równocześnie są rozległym rynkiem zbytu dla towarów europejskich. Nadużycia i brak równości uważa się za nieodzowny element procesu „cywilizowania dzikich”. W miejsce stopniowo ustępującego niewolnictwa wchodzą nowe formy nietolerancji i rasizmu.

Do 1914 r. kraje europejskie panują nad około 30 % ludności świata. Europa od stuleci odkrywa terytoria zamorskie i handluje z nimi, ale to korzyści płynące z rewolucji przemysłowej dają jej prawdziwą przewagę nad innymi kontynentami.

Na konferencji berlińskiej (1884–1885) ustalono podstawowe zasady podziału kontynentu afrykańskiego między europejskie potęgi, bez jakiegokolwiek udziału samych Afrykanów. Do 1900 r. tylko trzy państwa pozostają niezależne. Europejskie potęgi chciałyby także podzielić między siebie Azję.

Europa i Japonia dokonują rozbioru Chin
Le Petit Journal, Paryż, Francja, 1899 r.
Henri Meyer (1844–1899)
Rysunek satyryczny
Dom Historii Europejskiej, Bruksela, Belgia

Dzięki nowej europejskiej technologii powstają np. karabiny maszynowe, co ma decydujące znaczenie dla rozwoju kolonializmu. Nawet liczebna przewaga rdzennych mieszkańców nic nie znaczy wobec broni, która strzela 50 razy szybciej niż klasyczna strzelba.

Karabin maszynowy Maxim
Hiram Maxim (wynalazca), lata 1840–1916
Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii, koniec XIX w.
Royal Armouries of the United Kingdom, Leeds, Zjednoczone Królestwo

Metal Rapid fire Maxim machine gun 19 century

Również w samej Europie niektóre narody są uważane za rasowo „mniej rozwinięte” niż inne. W takich rasowych teoriach społeczeństwa te opisywano przeważnie jako żyjące na geograficznym i społecznym marginesie Europy; często uważano je za żyjących przodków bardziej rozwiniętych ras XIX-wiecznej Europy.

Gipsowy odlew zuluskiego chłopca
Berlin, Cesarstwo Niemieckie, 1891 r.
Castan’s Panopticon
Gips
Ard-Mhúsaem na hÉireann, Dublin, Irlandia